مراحل لقاح و شکلگیری جنین
لقاح زمانی رخ میدهد که یک اسپرم وارد تخمک شود و سلول تازهای به نام زیگوت یا نطفهٔ اولیه را بسازد. این اتفاق معمولاً در لولۀ فالوپ و در فاصله کوتاهی پس از تخمکگذاری رخ میدهد. سپس سلول لقاحیافته در مسیر حرکت به رحم بارها تقسیم میشود، به مرحلۀ بلاستوسیست میرسد و با لانهگزینی در دیوارۀ رحم، بارداری ادامه پیدا میکند. بنابراین تشکیل جنین یک لحظهٔ واحد نیست؛ زنجیرهای از تخمکگذاری، لقاح، تقسیم سلولی، لانهگزینی و رشد رویانی است.
در این راهنما میخوانید لقاح چیست، اسپرم چگونه به تخمک میرسد، لقاح چند روز پس از رابطه ممکن است رخ دهد، نطفه و جنین چه تفاوتی دارند و از زمان لقاح تا لانهگزینی چه اتفاقهایی میافتد.
لقاح چیست و چگونه انجام میشود؟
لقاح فرایند پیوستن اسپرم و تخمک و ترکیب مواد ژنتیکی آنهاست. تخمک پس از آزاد شدن از تخمدان وارد لولۀ فالوپ میشود. اسپرمها نیز پس از انزال در واژن، از دهانۀ رحم عبور میکنند، وارد رحم میشوند و به سمت لولههای فالوپ حرکت میکنند. از میان میلیونها اسپرم، معمولاً فقط یک اسپرم موفق میشود از لایههای اطراف تخمک عبور کند. پس از ورود آن، سطح تخمک تغییر میکند تا از ورود اسپرمهای دیگر جلوگیری شود.
حاصل این فرایند یک سلول تکسلولی به نام زیگوت است که ۴۶ کروموزوم دارد؛ نیمی از تخمک و نیمی از اسپرم. جنس کروموزومی در همین زمان تعیین میشود، اما هیچ رژیم غذایی، وضعیت رابطۀ جنسی یا زمانبندی خانگی نمیتواند تعیین جنسیت را تضمین کند.
نطفه چیست و چه تفاوتی با جنین دارد؟
در زبان روزمره، «نطفه» معمولاً به محصول اولیۀ لقاح گفته میشود. اصطلاح دقیق علمی در لحظۀ پس از لقاح «زیگوت» است. زیگوت هنگام حرکت در لولۀ فالوپ تقسیم میشود و ابتدا مورولا و سپس بلاستوسیست را میسازد. پس از لانهگزینی و آغاز مراحل رشد، اصطلاح «رویان» یا embryo به کار میرود. در پزشکی، دورۀ رویانی تا پایان هفتۀ هشتم پس از لقاح ادامه دارد و پس از آن به موجود در حال رشد «جنین» یا fetus گفته میشود. بااینحال در گفتوگوی عمومی، واژۀ جنین برای همۀ مراحل آغاز بارداری استفاده میشود.
تخمک کجاست و چه زمانی برای لقاح آماده میشود؟
تخمکها در تخمدانها قرار دارند و در هر چرخه معمولاً یکی از آنها از فولیکول آزاد میشود. به این اتفاق تخمکگذاری میگویند. در یک چرخهٔ ۲۸روزه، تخمکگذاری اغلب نزدیک روز چهاردهم رخ میدهد؛ اما این زمان در همۀ افراد و حتی در چرخههای مختلف یک نفر ثابت نیست. تخمک پس از آزاد شدن معمولاً حدود ۱۲ تا ۲۴ ساعت قابلیت بارور شدن دارد. اسپرم میتواند در دستگاه تناسلی زن تا حدود پنج روز زنده بماند؛ به همین دلیل رابطۀ چند روز پیش از تخمکگذاری نیز ممکن است به لقاح منجر شود.
برای تشخیص دقیقتر بازۀ باروری، راهنمای روز تخمکگذاری در چرخه عادت ماهانه و مقالهٔ علائم تخمکگذاری را بخوانید.
اسپرم چگونه وارد رحم میشود و به تخمک میرسد؟
پس از انزال، اسپرمها از واژن به دهانۀ رحم و سپس حفرۀ رحم وارد میشوند. انقباضهای رحم و حرکت دم اسپرم به پیشروی آنها کمک میکند. بیشتر اسپرمها در این مسیر از بین میروند و تنها تعداد کمی به لولۀ فالوپ میرسند. رسیدن سریعترین اسپرمها ممکن است از حدود نیم ساعت آغاز شود، اما لقاح لزوماً همان لحظه اتفاق نمیافتد؛ زیرا وجود تخمکِ آماده شرط اصلی است. اگر تخمکگذاری هنوز رخ نداده باشد، اسپرمهای زنده میتوانند چند روز منتظر بمانند.
اگر میخواهید رابطۀ بین زمان نزدیکی و بارداری را دقیقتر بدانید، مطلب مدتزمان لازم از نزدیکی جنسی تا بارداری را ببینید.
لقاح چه زمانی صورت میگیرد و چند روز طول میکشد؟
خودِ پیوستن اسپرم و تخمک فرایندی کوتاه است و معمولاً در چند ساعت اطراف زمان تخمکگذاری رخ میدهد؛ بنابراین عبارت «لقاح چند روز طول میکشد» بیشتر به کل مسیر از رابطه تا لانهگزینی اشاره دارد. اگر نزدیکی در روز تخمکگذاری انجام شود، لقاح ممکن است همان روز رخ دهد. اگر رابطه چند روز زودتر باشد، اسپرم میتواند تا زمان آزاد شدن تخمک زنده بماند و لقاح یک تا چند روز پس از نزدیکی اتفاق بیفتد.
پس نمیتوان برای همۀ افراد گفت لقاح دقیقاً چند روز بعد از اقدام صورت میگیرد. زمان آن به روز تخمکگذاری، طول چرخه، کیفیت اسپرم و تخمک و زمان رابطه بستگی دارد. تست بارداری نیز بلافاصله پس از لقاح مثبت نمیشود؛ ابتدا باید لانهگزینی رخ دهد و سطح هورمون hCG افزایش پیدا کند.
مراحل تشکیل جنین از لقاح تا لانهگزینی
روز صفر؛ لقاح و تشکیل زیگوت
اسپرم و تخمک معمولاً در بخش بیرونی لولۀ فالوپ به هم میرسند. با ترکیب مواد ژنتیکی، زیگوت تشکیل میشود.
روز ۱ تا ۳؛ تقسیم سلولی
زیگوت بدون افزایش محسوس اندازه، به دو، چهار و سپس سلولهای بیشتر تقسیم میشود و همزمان به سمت رحم حرکت میکند.
روز ۳ تا ۴؛ تشکیل مورولا
تودهای فشرده از سلولها به نام مورولا شکل میگیرد و به حفرۀ رحم نزدیک میشود.
روز ۵ تا ۶؛ تشکیل بلاستوسیست
داخل تودۀ سلولی حفره ایجاد میشود. بخش داخلی میتواند رویان را بسازد و سلولهای بیرونی در تشکیل جفت نقش دارند.
حدود روز ۶ تا ۱۰؛ لانهگزینی
بلاستوسیست به پوشش داخلی رحم میچسبد و بهتدریج در آن جای میگیرد. زمان دقیق میتواند چند روز جابهجا باشد.
هفتههای ۳ تا ۸ پس از لقاح؛ دورۀ رویانی
لایههای اصلی بدن و ساختارهایی مانند لولۀ عصبی، قلب ابتدایی و جوانههای اندامها شکل میگیرند. پس از پایان هفتۀ هشتم پس از لقاح، مرحلۀ جنینی آغاز میشود.
چند روز بعد از لقاح جنین تشکیل میشود؟
پاسخ به این پرسش به معنای «تشکیل جنین» بستگی دارد. زیگوت همان لحظۀ لقاح تشکیل میشود و تقسیم سلولی از حدود ۲۴ ساعت بعد آغاز میشود. بلاستوسیست معمولاً حدود پنج تا شش روز پس از لقاح شکل میگیرد و لانهگزینی اغلب حدود روز ششم تا دهم شروع میشود. شکلگیری ساختارهای اصلی رویان از هفتۀ سوم پس از لقاح سرعت میگیرد. بنابراین جنین بهصورت ناگهانی در یک روز مشخص ساخته نمیشود؛ رشد آن مرحلهبهمرحله است.
برای ادامۀ این مسیر میتوانید رشد جنین در هفتۀ اول، هفتۀ دوم و هفتۀ سوم را دنبال کنید.
لانهگزینی چیست و چه زمانی رخ میدهد؟
لانهگزینی زمانی است که بلاستوسیست به پوشش داخلی رحم متصل میشود و در آن جای میگیرد. پس از شروع این اتصال، سلولهایی که بعدها بخشی از جفت را میسازند تولید هورمون hCG را آغاز میکنند. این هورمون به حفظ پوشش رحم کمک میکند و همان مادهای است که تستهای بارداری اندازهگیری میکنند.
برخی افراد در این زمان لکهبینی خفیف یا گرفتگی ملایم دارند، اما بسیاری هیچ علامتی احساس نمیکنند. خونریزی شدید، درد تیز و یکطرفۀ شکم، سرگیجه یا ضعف نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است؛ زیرا میتواند با مشکلاتی مانند بارداری خارج رحم ارتباط داشته باشد.
برای تفاوت علائم طبیعی و موارد نیازمند بررسی، مقالهٔ لانهگزینی جنین چیست و چه علائمی دارد؟ را مطالعه کنید.
چه زمانی تست بارداری انجام دهیم؟
تست بارداری بلافاصله بعد از رابطه یا لقاح نتیجهٔ قابلاعتماد نمیدهد. hCG پس از لانهگزینی افزایش مییابد و برای رسیدن به سطح قابلشناسایی به زمان نیاز دارد. بهطور معمول، انجام تست ادراری از روز موعد پریود یا پس از عقب افتادن آن نتیجهٔ مطمئنتری میدهد. اگر پاسخ منفی است اما پریود شروع نشده، چند روز بعد تست را تکرار کنید یا برای آزمایش خون و بررسی پزشکی اقدام کنید.
راهنمای کامل زمان و روش انجام تست را در مطلب تست بارداری یا بیبیچک را چه زمانی انجام دهیم؟ بخوانید.
سن بارداری از لقاح حساب میشود یا آخرین پریود؟
پزشکان سن بارداری را از اولین روز آخرین قاعدگی محاسبه میکنند، نه از روز لقاح. به همین دلیل در یک چرخهٔ معمول، هنگام وقوع لقاح سن بارداری از نظر پزشکی حدود دو هفته در نظر گرفته میشود. این روش برای هماهنگ کردن زمانبندی مراقبتها و سونوگرافیها استفاده میشود؛ اما اگر چرخه نامنظم باشد، سونوگرافی سهماهۀ اول میتواند برآورد دقیقتری ارائه دهد.
برای دنبال کردن تغییرات هر مرحله، از راهنمای هفتهبههفتۀ رشد جنین استفاده کنید.
اگر لقاح یا لانهگزینی انجام نشود چه میشود؟
اگر تخمک بارور نشود، تجزیه و جذب میشود و با کاهش هورمونها، پوشش رحم در قالب قاعدگی دفع خواهد شد. حتی پس از لقاح نیز همۀ زیگوتها به لانهگزینی موفق نمیرسند؛ بسیاری از توقفهای بسیار زودرس پیش از آن رخ میدهد که فرد از بارداری آگاه شود. این موضوع معمولاً ناشی از عوامل خارج از کنترل فرد است و بهتنهایی نشانهٔ ناباروری محسوب نمیشود.
اگر زیر ۳۵ سال دارید و پس از یک سال رابطۀ منظم بدون پیشگیری باردار نشدهاید، یا ۳۵ سال و بیشتر دارید و پس از شش ماه نتیجه نگرفتهاید، برای ارزیابی باروری با پزشک مشورت کنید. در صورت چرخههای بسیار نامنظم، سابقۀ بیماری یا جراحی لگن، سقط مکرر یا نگرانی مشخص، ممکن است بررسی زودتر لازم باشد.
جمعبندی
لقاح با ورود یک اسپرم به تخمک و تشکیل زیگوت آغاز میشود. زیگوت در چند روز بعد، هنگام حرکت از لولۀ فالوپ به رحم، بارها تقسیم میشود و حدود روز پنجم یا ششم به بلاستوسیست تبدیل میشود. لانهگزینی معمولاً در روزهای بعد شروع میشود و پس از آن سطح hCG بالا میرود. بنابراین پاسخ کوتاه این است: نطفه در لحظۀ لقاح شکل میگیرد، اما تشکیل و رشد جنین فرایندی تدریجی است که طی روزها و هفتههای بعد ادامه دارد.
سؤالات متداول
یادداشت پزشکی و منابع
این محتوا برای آموزش عمومی است و جایگزین تشخیص یا توصیهٔ پزشک نیست. زمانبندیهای ذکرشده تقریبیاند و میتوانند با توجه به طول چرخه و شرایط فرد متفاوت باشند.
کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا (ACOG): رشد جنین در بارداری
NHS: جدول زمانی آغاز بارداری و لانهگزینی
Cleveland Clinic: لقاح، زمانبندی و چگونگی بارداری
Cleveland Clinic: مراحل هفتگی رشد جنینNHS: بارداری خارج رحم و علائم هشدار
مدت زمان لازم از نزدیکی جنسی تا بارداری تحریریه مادرشوبارداری مجدد بعد از عمل سزارین تحریریه مادرشوبارداری بعد از سی و پنج سالگی تحریریه مادرشوتأثیر سن در قدرت باروری زنان تحریریه مادرشو
