چرا آهن برای کودکان مهم است؟
سالهای اولیهٔ زندگی، به ویژه تا پایان دو سالگی، دورهای حیاتی برای رشد و تکامل سالم جسمی و ذهنی کودکان است که سلامت سالهای بعدی را نیز تعیین میکند. بالاترین سرعت رشد فیزیکی و تکامل مغزی و شناختی در این سالها شکل میگیرد و همزمان نیاز به تأمین مواد مغذی از جمله آهن در رژیم غذایی کودکان افزایش مییابد. این مادهٔ مغذی نقشی اساسی در رشد و تکامل مغز و عملکردهای ذهنی، توسعه ظرفیت های شناختی و عصبی و انتقال مؤثر اکسیژن از ریهها به اندامها و بافتهای مختلف بدن دارد. با رسیدن به شش ماهگی، ذخایر آهن بدن کودک شروع به تخلیه میکند و برخی از کودکان به اندازهٔ کافی آن را دریافت نمیکنند. اما چطور میتوان مانع از این اتفاق شد و از تأمین این مادهٔ مغذی اطمینان پیدا کرد؟ در این مطلب از ضرورت آهن در رژیم غذایی کودکان و راه های تأمین این مادهٔ حیاتی آشنا میشوید.
چرا آهن برای کودک مهم است؟
بدن انسان برای ساختن هموگلوبین، یعنی رنگدانهٔ قرمز حامل اکسیژن در خون، به آهن نیاز دارد. این مادهٔ معدنی مهم به انتقال اکسیژن از ریهها به سراسر بدن و به ماهیچهها در ذخیره و استفاده از اکسیژن کمک میکند. همچنین نقش مهمی در فرایندهای خاصی در سلول دارد که برای بدن ما انرژی تولید میکند. در سالهای ابتدایی زندگی که شاهد رشد چشمگیری به لحاظ فیزیکی و تواناییهای ذهنی هستیم، کافی بودن آهن دررژیم غذایی کودکان نقش مهمی را در حمایت از رشد و سلامت دارد که از جمله مهمترین آنها عبارتند از:
- خونسازی و پیشگیری از کمخونی
- پیشگیری از ابتلا به عفونتها
- تولید انرژی و کاهش خستگی
- پشتیبانی از رشد و تکامل حرکتی
- پشتیبانی از رشد مغز و تکامل شناختی
علل اهمیت وجود آهن در رژیم غذایی کودکان چیست؟
شکی نیست که نوزادان با ذخایر آهن کافی به دنیا میآیند تا بتوانند نیاز خود را تا چهار ماهگی تأمین کنند. اما این ذخایر بین چهار تا شش ماه پس از تولد شروع به کاهش میکنند و شیر مادر تنها دو درصد نیاز روزانهٔ شیرخوار را تأمین میکند. اینجاست که آهن در رژیم غذایی کودکان اهمیت ویژهای پیدا می کند. از طرفی به دلیل رشد سریع کودکان در مراحل مختلف سنی، به ویژه بین سالهای اول تا سوم زندگی، نه تنها نیاز به این مادهٔ مغذی حیاتی به طور قابل توجهی افزایش مییابد، بلکه به میزان بیشتری هم دچار کمبود آن میشوند. به طوری که نیاز کودک به آهن در این دوران پنج برابر بزرگسالان است و شیرخوارانی که با شیر مادر تغذیه میشوند و بعد از شش ماهگی غذای غنیشده با آهن دریافت نمیکنند مستعد کمبود این مادهٔ مغذی مهم میشوند.
پیامدهای دریافت ناکافی آهن بر سلامت کودک چیست؟
کمبود آهن در رژیم غذایی کودکان در طول زمان باعث خواهد شد که کودک گلبولهای قرمز کمتری داشته باشد و مستعد ابتلا به کمخونی شود. با کاهش تعداد گلبولهای قرمز و در نتیجهٔ کاهش توانایی حمل اکسیژن در سراسر بدن، بافتهای بدن اکسیژن کمتری را نسبت به آنچه که باید دریافت میکنند. از سوی دیگر به دلیل نقشی که در تولید انرژی دارد، یکی از اولین علائم کمبود ذخایر آهن در بدن خستگی است. اما این، تنها پیامد منفی کمبود نیست. عوارض کمبود آهن در کودکان عبارتند از:
- کاهش ایمنی و افزایش حساسیت به عفونت ها و بیماریها
- خستگی، بیحالی و بیاشتهایی
- تأخیر در رشد و تکامل فیزیکی
- اختلال در تکامل حرکتی، رفتاری و شناختی
بسیاری از مطالعات و تحقیقات نیز تأثیر کمبود آهن در رژیم غذایی کودکان و در نتیجه، فقر این مادهٔ مغذی روی رفتارهای کودکان و همچنین تواناییهای اجتماعی، ذهنی و حرکتی و تأخیر در رشد و تکامل را تأیید میکنند. در حالی که کمبود آهن را میتوان اصلاح کرد، آسیب ذهنی و جسمی همیشه قابل اصلاح نیست. با توجه به اینکه تغذیهٔ نامناسب کودک یکی از علل فقر این مادهٔ معدنی است، نادیده گرفتن آن میتواند باعث عوارض کمبود آهن در کودکان شود.
منابع غذایی غنی از آهن کدامند؟
آهن موجود در شیر مادر سه برابر بهتر از شیر خشک جذب میشود، اما در حدود شش ماهگی، زمانی که ذخایر آن در بدن کودک رو به اتمام میرود و کودک شروع به خوردن مواد غذایی جامد میکند، درست در همین زمان است که نیاز به آهن در رژیم غذایی کودکان افزایش مییابد. کمبود این مادهٔ مغذی از کمبودهای شایع تغذیهای در کودکان است و بر اساس برآورد سازمان جهانی بهداشت (WHO)، نزدیک به نیمی از کودکان در سراسر جهان کمبود آهن دارند.
گوشت قرمز، مرغ، بوقلمون، ماهی، میگو، جو دوسر، نان، ماکارونی، برنج و غلات غنیشده، زردهٔ تخممرغ، سبزیجات برگسبز، میوههای خشک، انواع آجیل، اسفناج و پورهٔ حبوبات مانند لوبیا، نخود و عدس از منابع خوب آهن هستند. همهٔ این غذاها برای شیرخورانی که برای اولین بار با غذاهای جامد آشنا میشوند مناسب نیستند، اما به مرور زمان طعمها و بافتهای متنوع را تجربه خواهد کرد و این گونه میتوان از تأمین آهن در رژیم غذایی کودک اطمینان پیدا کرد.
با توجه به این موضوع که آهن منابع گیاهی به آسانی گوشت جذب بدن نمیشود، همزمان با غذاهایی مثل حبوبات و سایر اقلام غذایی نامبرده با منشأ گیاهی، منابع خوب ویتامین C مانند پرتقال، گوجهفرنگی و فلفل دلمهای قرمز یا سبز، سبزیجات سبز تیره و برگدار مانند کلم بروکلی، کلم بروکسل، کلمپیچ و اسفناج به کودک دهید. این کمک میکند که اگر کودک نوپا زیاد گوشت نمیخورد، آهن سایر منابع غذایی بیشتر جذب شوند.
چرا از غلات غنیشده استفاده کنیم؟
تأمین نیاز افزایشیافتهٔ کودک به آهن تنها از طریق مصرف غذاهای خانگی دشوار به نظر میرسد. طبق گزارش WHO غنیسازی مواد غذایی با ریزمغذیهای ضروری از جمله آهن بهترین اقدام پیشگیرانه از کمبود و خطر کمخونی است. در این میان غنی کردن غذاهای بر پایهٔ غلات شروع خوبی برای تأمین آهن در رژیم غذایی کودک در طول تغذیهٔ تکمیلی است.
غذای محبوبی که از کودکی با نام سرلاک “CERELAC®” میشناسیم غذایی ایدهآل بر پایهٔ غلات و بدون مواد نگهدارنده است که علاوه بر بافت نرم و طعم ملایمی که دارد کودک را از مزایای غلات طبیعی بهرهمند و شکاف موجود در تأمین نیازهای افزایشیافته کودک را که از جمله مهمترین آنها آهن است، از همان زمان شروع تغذیهٔ تکمیلی برطرف میسازد.
هر وعده غذای کمکی سرلاک با دارا بودن آهن و ویتامین سی حداقل نیمی از آهن مورد نیاز شیرخواران را تأمین میکند. با مصرف غذاها نیمی دیگر از این مادهٔ معدنی مورد نیاز کودک هم تأمین میشود. علاوه بر این در سرلاک از شیرینکنندههای کمتری استفاده شده است و با دارابودن باکتریهای حامی سلامت، کودک از مزایای پروبیوتیک از قبیل بهبود فلور میکروبی روده و تقویت سیستم دفاعی بهرهمند میشود.
با توجه به اینکه بخش عمدهٔ فقر آهن بیشتر مربوط به کمبود آهن در رژیم غذایی شیرخواران و کودکان است و کارآمدترین روش برای کنترل کمبود این مادهٔ معدنی از طریق مواد غذایی غنیشده است، بنابراین برای رشد سالم کودکتان و پیشگیری از کمبود آهن و عوارض بحرانی آن لازم است از همان ابتدا و با شروع غذای کمکی اصول یک رژیم غذایی سالم و مغذی را رعایت کنید.
