علت کم بودن اسپرم در مردان و راه درمان آن
کم بودن تعداد اسپرم به این معنی است که غلظت اسپرم در مایع منی پایینتر از محدودهای است که در مردان بارور بیشتر دیده میشود. اصطلاح پزشکی این وضعیت «الیگوزواسپرمی» یا «الیگواسپرمی» است. نکته مهم این است که اسپرم کم به معنی ناباروری قطعی نیست؛ بعضی مردان با تعداد اسپرم پایین میتوانند بهطور طبیعی صاحب فرزند شوند، اما هرچه تعداد اسپرم کمتر باشد، احتمال رسیدن یک اسپرم سالم به تخمک و ایجاد لقاح نیز معمولاً کاهش پیدا میکند.
اگر میخواهید تصویر کلیتری از ناباروری، علتهای آن در زن و مرد و روشهای درمان داشته باشید، مقاله ناباروری چیست؟ علت ناباروری را هم بخوانید.
از طرف دیگر، فقط تعداد اسپرم تعیینکننده باروری نیست. حرکت اسپرمها، شکل آنها، حجم مایع منی، عملکرد جنسی، وضعیت تخمکگذاری و سن و شرایط باروری همسر نیز در شانس بارداری نقش دارند. به همین دلیل نتیجه آزمایش اسپرم باید در کنار وضعیت کلی زوج تفسیر شود، نه بهعنوان یک عدد جدا از بقیه شرایط.
تعداد اسپرم طبیعی چقدر است؟
در ویرایش ششم راهنمای آزمایش مایع منی سازمان جهانی بهداشت (WHO)، غلظت حدود ۱۶ میلیون اسپرم در هر میلیلیتر و تعداد کل حدود ۳۹ میلیون اسپرم در کل انزال، صدک پنجم مردانی است که شریکشان طی حداکثر ۱۲ ماه بهطور طبیعی باردار شده است. این اعداد «خط مرزی قطعی» بین باروری و ناباروری نیستند؛ چون نتایج مردان بارور و نابارور با هم همپوشانی دارند.
بنابراین اگر در برگه آزمایش عددی پایینتر از ۱۶ میلیون در هر میلیلیتر دیده میشود، نتیجه باید توسط پزشک و همراه با سایر شاخصها مثل تحرک و شکل اسپرم تفسیر شود. در تعدادهای بسیار پایین، بهویژه کمتر از حدود ۵ میلیون اسپرم در هر میلیلیتر، معمولاً بررسی دقیقتر علتهای هورمونی، ژنتیکی یا انسدادی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
آیا کم بودن حجم مایع منی همان کم بودن اسپرم است؟
خیر. حجم مایع منی و تعداد اسپرم دو شاخص متفاوتاند. بخش عمده حجم مایع منی از ترشحات غددی مانند پروستات و کیسههای منی تشکیل میشود و اسپرمها فقط بخشی از آن هستند. به همین دلیل ممکن است حجم انزال طبیعی باشد اما تعداد اسپرم کم باشد، یا برعکس حجم مایع منی پایین باشد ولی غلظت اسپرم وضعیت دیگری داشته باشد. از روی ظاهر، رنگ، غلظت یا حجم مایع منی نمیتوان تعداد اسپرم را با اطمینان حدس زد. راه اصلی بررسی، آنالیز مایع منی در آزمایشگاه است.
علت کم بودن اسپرم در مردان چیست؟
تولید اسپرم به عملکرد طبیعی بیضهها، هورمونهای مغزی و مسیر خروج اسپرم وابسته است. بنابراین کاهش تعداد اسپرم میتواند از مشکل در تولید، اختلال هورمونی، بیماری بیضه، گرما و سموم محیطی، بعضی داروها یا سبک زندگی ناشی شود. گاهی نیز با وجود بررسیهای کامل علت مشخصی پیدا نمیشود.
۱. واریکوسل
واریکوسل یعنی گشاد شدن سیاهرگهای اطراف بیضه. این مشکل در بعضی مردان میتواند با کاهش تعداد، حرکت یا کیفیت اسپرم همراه باشد. احتمالاً تغییر جریان خون و افزایش دمای اطراف بیضه از مسیرهایی است که روی اسپرمسازی اثر میگذارد. با این حال، هر واریکوسلی باعث ناباروری نمیشود و هر واریکوسلی هم نیاز به جراحی ندارد.
اگر در معاینه یا سونوگرافی واریکوسل مطرح شده است، جزئیات علائم و روش درمان را در مقاله واریکوسل در مردان و راه درمان آن بخوانید.
۲. اختلالات هورمونی
فرایند اسپرمسازی تحت کنترل هورمونهایی مانند FSH، LH و تستوسترون است. اختلال در هیپوتالاموس، غده هیپوفیز یا خود بیضهها میتواند تولید اسپرم را کاهش دهد. کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ، کاهش موهای بدن یا کوچک شدن بیضهها گاهی همراه با اختلال هورمونی دیده میشوند، اما برای تشخیص به آزمایش و ارزیابی پزشکی نیاز است.
نکته مهم این است که مصرف تستوسترون خارجی برای مردی که قصد فرزندآوری دارد میتواند نتیجه معکوس داشته باشد. تستوسترون تزریقی، ژل یا برخی فرآوردههای هورمونی میتوانند پیامهای هورمونی لازم برای تولید اسپرم در بیضه را مهار کنند و حتی باعث کاهش شدید یا توقف موقت اسپرمسازی شوند.
۳. عفونتها و التهاب دستگاه تناسلی
بعضی عفونتها میتوانند به بیضه یا اپیدیدیم آسیب بزنند، التهاب ایجاد کنند یا در مسیر عبور اسپرم اسکار بهوجود آورند. برخی عفونتهای مقاربتی و در مواردی اوریون پس از بلوغ از جمله شرایطی هستند که ممکن است روی باروری مردانه اثر بگذارند. درمان عفونت فعال اهمیت دارد، اما حتی درمان موفق عفونت همیشه به معنی بازگشت کامل باروری نیست؛ نتیجه به شدت و محل آسیب بستگی دارد.
۴. آسیب بیضه، بیضه نزولنکرده و برخی بیماریهای زمینهای
آسیب مستقیم به بیضه، سابقه بیضه نزولنکرده، پیچخوردگی بیضه، بعضی بیماریهای مزمن و برخی اختلالات مادرزادی میتوانند تولید اسپرم را کاهش دهند. سابقه جراحی کشاله ران، بیضه یا لگن نیز در ارزیابی ناباروری اهمیت دارد و بهتر است به پزشک گفته شود.
۵.عوامل ژنتیکی
در مردانی که تعداد اسپرم بسیار پایین است یا اصلاً اسپرمی در مایع منی دیده نمیشود، احتمال برخی علل ژنتیکی بیشتر میشود. برای مثال بعضی اختلالات کروموزومی یا تغییرات کروموزوم Y میتوانند اسپرمسازی را مختل کنند. آزمایش ژنتیک برای همه افراد لازم نیست و معمولاً بر اساس شدت کاهش اسپرم، معاینه و نتایج هورمونی درخواست میشود.
۶. داروها و درمانهای پزشکی
شیمیدرمانی و پرتودرمانی میتوانند تولید اسپرم را کم کنند و شدت اثر به نوع درمان و دوز آن بستگی دارد. بعضی داروهای دیگر نیز ممکن است بر اسپرمسازی یا عملکرد جنسی اثر بگذارند. اگر برای بارداری تلاش میکنید، فهرست تمام داروها، مکملها و هورمونهایی که مصرف میکنید را به پزشک بگویید؛ اما داروی تجویزی را خودسرانه قطع نکنید.
۷. استروئیدهای آنابولیک و تستوسترون
استروئیدهای آنابولیک که گاهی برای عضلهسازی استفاده میشوند میتوانند تولید طبیعی هورمونهای محرک بیضه را سرکوب کنند، اندازه بیضه را کاهش دهند و تعداد اسپرم را بهشدت پایین بیاورند. قطع این مواد میتواند به بازگشت اسپرمسازی کمک کند، اما بهبود فوری نیست و در بعضی افراد به ارزیابی و درمان تخصصی نیاز دارد.
۸. گرمای زیاد و تماس با مواد سمی
بیضهها برای تولید اسپرم به دمایی کمی پایینتر از دمای مرکزی بدن نیاز دارند. قرار گرفتن مکرر و طولانی در گرمای زیاد، مانند سونا و جکوزی بسیار داغ، ممکن است در بعضی افراد تعداد و کیفیت اسپرم را بهطور موقت تحت تأثیر قرار دهد. تماس شغلی با آفتکشها، حلالهای صنعتی و بعضی فلزات سنگین نیز از عوامل محیطی قابلبررسی است.
۹. سیگار، مواد مخدر، الکل، اضافهوزن و سبک زندگی
سیگار، بعضی مواد مخدر، مصرف طولانی یا زیاد الکل و چاقی میتوانند با کاهش کیفیت اسپرم یا تغییرات هورمونی همراه باشند. استرس شدید و خواب نامناسب نیز ممکن است بهطور غیرمستقیم از طریق هورمونها، عملکرد جنسی و عادتهای روزانه بر باروری اثر بگذارند. این عوامل همیشه علت اصلی نیستند، اما اصلاح آنها بخشی از مراقبت منطقی از باروری است.
برای مرور کاملتر عواملی که میتوانند باروری مردان را مختل کنند، مقاله علتهای ناباروری در مردان را هم ببینید.
علائم کم بودن اسپرم در مردان چیست؟
کم بودن تعداد اسپرم در بسیاری از مردان هیچ علامت ظاهری ندارد. شایعترین نشانه این است که با وجود رابطه جنسی منظم و بدون پیشگیری، بارداری اتفاق نمیافتد. بعضی علائم دیگر در واقع نشانه علت زمینهای هستند، نه خود «اسپرم کم».
- کاهش میل جنسی یا اختلال نعوظ
- مشکل در انزال یا کاهش واضح حجم انزال
- درد، سنگینی، تورم یا وجود توده در ناحیه بیضه
- رگهای برجسته در کیسه بیضه در صورت واریکوسل
- کاهش موهای صورت و بدن یا سایر نشانههای اختلال هورمونی
- سابقه بیضه نزولنکرده، آسیب بیضه یا جراحی ناحیه تناسلی
وجود این نشانهها بهتنهایی تشخیص کمبود اسپرم نیست. تعداد اسپرم با آزمایش مایع منی مشخص میشود.
کم بودن اسپرم چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک معمولاً تشخیص را با شرح حال، معاینه و آنالیز مایع منی شروع میکند. هدف فقط پیدا کردن یک عدد پایین نیست؛ باید مشخص شود کاهش اسپرم واقعی است، تکرار میشود و آیا علت قابلدرمانی در پشت آن وجود دارد یا نه.
آنالیز مایع منی یا آزمایش اسپرم
در آزمایش اسپرم، مواردی مانند حجم مایع منی، غلظت و تعداد کل اسپرم، تحرک، شکل اسپرم و بعضی شاخصهای دیگر بررسی میشوند. نتیجه یک نمونه ممکن است تحت تأثیر نحوه جمعآوری، فاصله از آخرین انزال، تب یا بیماری اخیر و تغییرات طبیعی بدن قرار بگیرد. به همین دلیل اگر نتیجه غیرطبیعی باشد، پزشک در بسیاری از موارد تکرار آزمایش را توصیه میکند.
برای نمونهگیری دقیق باید دستور آزمایشگاه رعایت شود. معمولاً چند روز پرهیز از انزال توصیه میشود، کل نمونه باید داخل ظرف مخصوص جمع شود و استفاده از روانکنندههای معمول هنگام جمعآوری نمونه میتواند نتیجه را تحت تأثیر قرار دهد.
برای جزئیات بیشتر درباره اسپرموگرام و بررسیهای تکمیلی، مقاله تستهای تشخیص ناباروری در مردان را مطالعه کنید.
بررسی هورمونها و معاینه تخصصی
اگر تعداد اسپرم پایین باشد، پزشک بر اساس شرح حال و معاینه ممکن است آزمایشهایی مانند FSH، LH و تستوسترون درخواست کند. معاینه بیضهها، اندازه آنها و وجود واریکوسل نیز اطلاعات مهمی درباره علت میدهد. در برخی افراد سونوگرافی بیضه یا بررسیهای دیگر لازم میشود.
آزمایش ژنتیک چه زمانی مطرح میشود؟
آزمایش ژنتیک معمولاً برای هر کاهش خفیف تعداد اسپرم انجام نمیشود. در الیگوزواسپرمی شدید یا آزواسپرمی، بهویژه اگر معاینه و هورمونها نیز به یک مشکل جدی در اسپرمسازی اشاره کنند، پزشک ممکن است کاریوتایپ یا بررسی ریزحذفهای کروموزوم Y را مطرح کند. نوع آزمایش به وضعیت هر فرد بستگی دارد.
درمان کم بودن اسپرم در مردان چگونه انجام میشود؟
درمان «اسپرم کم» یک نسخه ثابت ندارد. مهمترین سؤال این است که چرا تعداد اسپرم پایین آمده و آیا علت قابل اصلاح است یا نه. همچنین وضعیت باروری همسر، سن هر دو نفر و مدت تلاش برای بارداری در انتخاب مسیر درمان نقش دارند.
اصلاح عوامل سبک زندگی
اگر عوامل قابلتغییر وجود داشته باشند، پزشک معمولاً اصلاح آنها را پیشنهاد میکند. ترک سیگار و مواد مخدر، پرهیز از استروئیدهای آنابولیک، رسیدن به وزن مناسب، محدود کردن الکل، خواب کافی، فعالیت بدنی منظم و کاهش تماس غیرضروری با گرمای شدید یا مواد سمی میتوانند به سلامت عمومی و باروری کمک کنند.
تغییرات اسپرم یکشبه دیده نمیشوند. ساخت و بلوغ اسپرم چندین هفته زمان میبرد؛ بنابراین اثر اصلاح سبک زندگی یا درمان علت زمینهای معمولاً بعد از چند ماه در آزمایش بعدی بهتر قابل ارزیابی است.
درمان واریکوسل
اگر واریکوسل در معاینه قابلتوجه باشد، زوج برای بارداری تلاش کنند و آنالیز مایع منی نیز غیرطبیعی باشد، متخصص ممکن است درمان جراحی را مطرح کند. هدف درمان در همه افراد صرفاً بالا بردن عدد اسپرم نیست و تصمیم باید بر اساس شرایط کلی زوج گرفته شود.
درمان اختلالات هورمونی
در برخی اختلالات هورمونی، داروهایی وجود دارند که میتوانند مسیر طبیعی تحریک بیضه و اسپرمسازی را اصلاح کنند. انتخاب دارو به نوع اختلال بستگی دارد. مصرف خودسرانه تستوسترون برای افزایش اسپرم توصیه نمیشود؛ چون میتواند تولید اسپرم را مهار کند.
درمان عفونت یا انسداد
در صورت وجود عفونت باکتریایی فعال، درمان مناسب ممکن است لازم باشد. اگر مسیر خروج اسپرم مسدود باشد، در برخی موارد جراحی ترمیمی یا استخراج اسپرم از بیضه یا اپیدیدیم برای استفاده در روشهای کمکباروری مطرح میشود.
IUI، IVF و میکرواینجکشن
وقتی تعداد یا کیفیت اسپرم پایین است، ممکن است بر اساس شدت مشکل و شرایط همسر از روشهای کمکباروری استفاده شود. در بعضی شرایط IUI قابلاستفاده است. در کاهش شدیدتر تعداد یا حرکت اسپرم، IVF و بهویژه ICSI یا میکرواینجکشن میتوانند مطرح شوند؛ در ICSI یک اسپرم مستقیماً داخل تخمک تزریق میشود. انتخاب روش فقط به «عدد اسپرم» وابسته نیست و باید وضعیت هر دو نفر بررسی شود.
آیا غذا یا مکمل میتواند تعداد اسپرم را زیاد کند؟
رژیم غذایی متعادل، دریافت کافی پروتئین، میوه و سبزی، چربیهای سالم و حفظ وزن مناسب برای سلامت عمومی و باروری مفید است. اما هیچ ماده غذایی یا مکملی وجود ندارد که در همه مردان بهطور تضمینی تعداد اسپرم را بالا ببرد یا جای تشخیص علت را بگیرد.
مکملهایی مثل آنتیاکسیدانها، ویتامینها یا ترکیبات مختلف در بازار برای «تقویت اسپرم» تبلیغ میشوند، اما کیفیت شواهد برای بسیاری از آنها یکسان نیست. مصرف بیهدف مکملها میتواند هزینهبر باشد و گاهی با داروها یا بیماریهای زمینهای تداخل داشته باشد. اگر آزمایش اسپرم غیرطبیعی است، بهتر است ابتدا علت بررسی شود و مکمل فقط در صورت نیاز و با نظر پزشک مصرف شود.
برای افزایش شانس بارداری با اسپرم کم چه کارهایی کمککننده است؟
- اگر سیگار میکشید، برای ترک آن اقدام کنید.
- از استروئیدهای بدنسازی، تستوسترون خودسرانه و مواد مخدر دوری کنید.
- وزن، خواب و فعالیت بدنی را در محدوده سالم نگه دارید.
- از تماس طولانی و تکراری با گرمای شدید و مواد شیمیایی شغلی بدون محافظت پرهیز کنید.
- داروها و مکملهای مصرفی را با پزشک مرور کنید و هیچ داروی تجویزی را خودسرانه قطع نکنید.
- اگر آزمایش اسپرم غیرطبیعی است، بهجای تکرار مداوم آزمایش بدون بررسی علت، ارزیابی تخصصی انجام دهید.
- بررسی باروری زوج باید دوطرفه باشد؛ طبیعی بودن یا غیرطبیعی بودن آزمایش یک نفر، بررسی نفر دیگر را بیاهمیت نمیکند.
چه زمانی برای کم بودن اسپرم باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر در آزمایش اسپرم کاهش تعداد اسپرم گزارش شده است، بهتر است نتیجه توسط متخصص اورولوژی یا پزشک فعال در حوزه ناباروری مردان بررسی شود؛ بهویژه اگر تعداد بسیار پایین باشد یا همزمان تحرک و شکل اسپرم هم مشکل داشته باشند.
در زوجی که هنوز آزمایش ندادهاند، اگر بعد از ۱۲ ماه رابطه منظم و بدون پیشگیری بارداری رخ نداده است، ارزیابی هر دو نفر توصیه میشود. اگر سن خانم ۳۵ سال یا بیشتر است، معمولاً بررسی پس از حدود ۶ ماه تلاش مطرح میشود. در صورت وجود سابقه بیضه نزولنکرده، جراحی یا آسیب بیضه، واریکوسل قابلتوجه، شیمیدرمانی، اختلال نعوظ یا انزال، درد و توده بیضه یا مصرف تستوسترون و استروئیدها، بهتر است مراجعه زودتر انجام شود.
جمعبندی
کم بودن اسپرم در مردان یا الیگواسپرمی میتواند از واریکوسل، اختلال هورمونی، بیماری و آسیب بیضه، عفونت، عوامل ژنتیکی، بعضی داروها و درمانهای پزشکی، استروئیدهای آنابولیک، گرمای زیاد یا عوامل سبک زندگی ناشی شود. این وضعیت اغلب علامت مشخصی ندارد و با آنالیز مایع منی تشخیص داده میشود. مهمتر از خود عدد، پیدا کردن علت و بررسی سایر شاخصهای اسپرم و شرایط باروری زوج است.
اسپرم کم لزوماً به معنی ناباروری قطعی نیست و بسته به علت، گزینههایی از اصلاح سبک زندگی و درمان بیماری زمینهای تا جراحی و روشهای کمکباروری وجود دارد. از مصرف خودسرانه تستوسترون، داروهای هورمونی یا مکملهایی که با وعده افزایش سریع اسپرم فروخته میشوند پرهیز کنید. این مطلب برای افزایش آگاهی نوشته شده است و جایگزین معاینه، تفسیر آزمایش یا توصیه درمانی پزشک نیست.
سوالات متداول
توجه پزشکی: این مطلب برای افزایش آگاهی است و جایگزین تشخیص، تجویز یا درمان پزشک نیست. در دوران بارداری، پیش از شروع یا قطع هر داروی ضدآکنه با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
با واریکوسل در مردان و راه درمان آن آشنا شوید تحریریه مادرشومشکلات لولههای رحم و ناباروری تحریریه مادرشواختلالات عملکرد تیروئید و ناباروری تحریریه مادرشو
شایع ترین دلایل ناباروری در مردان تحریریه مادرشو
