ناباروری چیست؟ روش های درمان نازایی

اگر چند ماه است برای بارداری تلاش می‌کنید و هنوز نتیجه نگرفته‌اید، طبیعی است که ذهنتان پر از سؤال شود: آیا این تأخیر طبیعی است؟ چه زمانی باید بررسی پزشکی انجام داد؟ آیا مشکل از تخمک‌گذاری است یا اسپرم؟ و اگر ناباروری تشخیص داده شود، چه روش‌هایی برای درمان وجود دارد؟

ناباروری فقط یک مشکل مربوط به زنان نیست و ممکن است به عوامل زنانه، مردانه، ترکیبی از هر دو یا گاهی علت‌های نامشخص مربوط باشد. نکته مهم این است که تشخیص درست، معمولاً با بررسی هم‌زمان هر دو نفر شروع می‌شود و روش درمان هم بر اساس علت، سن، مدت زمان تلاش برای بارداری و نتایج آزمایش‌ها انتخاب می‌شود.

ناباروری چیست؟

بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت، ناباروری زمانی مطرح می‌شود که پس از ۱۲ ماه رابطه جنسی منظم و بدون استفاده از روش‌های پیشگیری، بارداری اتفاق نیفتاده باشد. در زنان ۳۵ ساله و بالاتر، معمولاً توصیه می‌شود ارزیابی ناباروری پس از ۶ ماه تلاش ناموفق آغاز شود؛ در سنین بالاتر از ۴۰ سال یا در صورت وجود سابقه پزشکی مؤثر بر باروری، بررسی ممکن است زودتر لازم باشد.

به زبان ساده، «نازایی» و «ناباروری» در گفت‌وگوی روزمره اغلب به یک معنا استفاده می‌شوند، اما ناباروری لزوماً به معنی ناتوانی همیشگی برای بارداری نیست. بسیاری از علت‌ها قابل شناسایی و درمان یا قابل مدیریت هستند و گاهی حتی بدون پیدا شدن یک علت مشخص، روش‌های کمک‌باروری می‌توانند شانس بارداری را افزایش دهند.

انواع ناباروری

ناباروری را می‌توان از نظر سابقه بارداری به دو گروه اصلی تقسیم کرد:

• ناباروری اولیه: فرد یا زوج تاکنون بارداری موفقی نداشته‌اند.
• ناباروری ثانویه: قبلاً حداقل یک بارداری رخ داده، اما اکنون بارداری دوباره اتفاق نمی‌افتد.

در هر دو حالت، علت می‌تواند در سیستم تولیدمثل زن، مرد یا هر دو وجود داشته باشد. گاهی نیز بعد از ارزیابی‌های معمول علت مشخصی پیدا نمی‌شود که به آن «ناباروری بدون علت» گفته می‌شود.

اگر درباره این حالت سؤال دارید، مقاله ناباروری با علت نامشخص را هم بخوانید.

چه زمانی باید برای ناباروری بررسی پزشکی انجام شود؟

مدت زمان انتظار برای شروع بررسی به سن و شرایط پزشکی بستگی دارد. به‌طور کلی:

• اگر سن زن کمتر از ۳۵ سال است و بعد از ۱۲ ماه رابطه منظم بدون پیشگیری بارداری رخ نداده، ارزیابی ناباروری توصیه می‌شود.
• اگر سن زن ۳۵ سال یا بیشتر است، بعد از ۶ ماه تلاش ناموفق بهتر است بررسی شروع شود.
• در زنان بالای ۴۰ سال، بهتر است از همان ابتدای اقدام برای بارداری درباره ارزیابی باروری با پزشک صحبت شود.
• اگر پریودها بسیار نامنظم یا قطع شده‌اند، سابقه اندومتریوز، جراحی لگن، شیمی‌درمانی، عفونت‌های لگنی، مشکلات شناخته‌شده لوله‌های رحمی یا احتمال مشکل در اسپرم وجود دارد، لازم نیست حتماً تا پایان این بازه‌ها صبر کنید.

علائم ناباروری چیست؟

خود ناباروری همیشه علامت مشخصی ندارد و در بسیاری از زوج‌ها تنها نشانه، باردار نشدن پس از یک دوره تلاش منظم است. بااین‌حال بعضی نشانه‌ها می‌توانند احتمال وجود یک مشکل زمینه‌ای را مطرح کنند.

نشانه‌هایی که در زنان نیاز به توجه دارند

• پریودهای نامنظم، فاصله‌های بسیار کوتاه یا طولانی بین قاعدگی‌ها یا قطع پریود
• درد شدید قاعدگی یا درد مزمن لگنی، به‌ویژه اگر احتمال اندومتریوز مطرح باشد
• علائم اختلالات هورمونی مانند رشد موهای زائد، آکنه شدید یا تغییرات قابل توجه وزن در کنار اختلال قاعدگی
• سابقه عفونت لگنی، جراحی رحم و تخمدان یا مشکلات شناخته‌شده لوله‌های رحمی

نشانه‌هایی که در مردان نیاز به بررسی دارند

• مشکل در نعوظ یا انزال
• درد، تورم یا تغییر قابل توجه در بیضه‌ها
• سابقه جراحی، ضربه، عفونت یا واریکوسل
• سابقه آزمایش اسپرم غیرطبیعی یا مشکل شناخته‌شده در تعداد، حرکت یا شکل اسپرم

علت ناباروری چیست؟

برای وقوع بارداری، چند مرحله باید به‌درستی انجام شود: تخمک آزاد شود، اسپرم سالم به تخمک برسد، لقاح شکل بگیرد، جنین اولیه از لوله رحمی عبور کند و در رحم لانه‌گزینی انجام شود. اختلال در هر یک از این مراحل می‌تواند شانس بارداری را کاهش دهد.

علت‌های ناباروری در زنان

ناباروری در زنان ممکن است با یکی از این عوامل مرتبط باشد:

• اختلال تخمک‌گذاری؛ از جمله در سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) یا برخی اختلالات هورمونی
• کاهش ذخیره تخمدان و افزایش سن؛ زیرا تعداد و کیفیت تخمک‌ها با افزایش سن کاهش پیدا می‌کند
• انسداد یا آسیب لوله‌های رحمی، برای مثال در اثر عفونت لگنی یا بعضی جراحی‌ها
• اندومتریوز
• مشکلات داخل رحم مانند برخی فیبروم‌ها، پولیپ‌ها یا ناهنجاری‌های ساختاری
• برخی بیماری‌های تیروئید، اختلالات هورمونی یا بیماری‌های مزمن که بر تخمک‌گذاری و باروری اثر می‌گذارند

علت‌های ناباروری در مردان

در مردان، شایع‌ترین مشکلات به تولید و عملکرد اسپرم مربوط است. تعداد کم اسپرم، حرکت ناکافی اسپرم، شکل غیرطبیعی اسپرم، انسداد مسیر خروج اسپرم یا برخی مشکلات هورمونی و ژنتیکی می‌توانند در ناباروری مردانه نقش داشته باشند.

برای جزئیات بیشتر می‌توانید مقاله علت‌های ناباروری در مردان و همچنین مطلب مربوط به کم بودن اسپرم را ببینید.

مطالعه مرتبط: علت کم بودن اسپرم در مردان و راه‌های درمان

عوامل خطر ناباروری

وجود یک عامل خطر به این معنی نیست که فرد حتماً نابارور خواهد شد، اما بعضی شرایط می‌توانند شانس بارداری را کاهش دهند:

• افزایش سن، به‌ویژه در زنان
• سیگار و دخانیات
• مصرف زیاد الکل یا مواد مخدر
• کمبود وزن شدید یا چاقی
• برخی عفونت‌های مقاربتی درمان‌نشده
• تماس با بعضی مواد سمی یا گرمای شدید و مداوم در برخی شرایط شغلی
• برخی داروها، شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی

اصلاح سبک زندگی می‌تواند بخشی از مراقبت باروری باشد، اما نباید باعث شود زوجی که زمان ارزیابی پزشکی‌اش رسیده، مراجعه به پزشک را به تأخیر بیندازد.

ناباروری چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص ناباروری یک آزمایش واحد ندارد. پزشک معمولاً تاریخچه پزشکی و باروری هر دو نفر را بررسی می‌کند و سپس بر اساس شرایط، آزمایش‌های لازم را انتخاب می‌کند. ارزیابی مرد و زن بهتر است تا حد امکان به‌صورت هم‌زمان انجام شود؛ چون تمرکز فقط روی یکی از زوجین می‌تواند روند تشخیص را طولانی کند.

آزمایش‌ها و بررسی‌های رایج در زنان

• بررسی نظم چرخه قاعدگی و شواهد تخمک‌گذاری
• آزمایش‌های هورمونی در صورت نیاز؛ مانند تیروئید، پرولاکتین یا هورمون‌های مرتبط با تخمک‌گذاری
• ارزیابی ذخیره تخمدان؛ در بعضی شرایط با آزمایش AMH و سونوگرافی
• سونوگرافی رحم و تخمدان
• بررسی باز بودن لوله‌های رحمی، برای مثال با هیستروسالپنگوگرافی (HSG) در موارد مناسب
• بررسی‌های تکمیلی مثل هیستروسکوپی یا لاپاراسکوپی فقط وقتی اندیکاسیون پزشکی وجود داشته باشد

بررسی‌های رایج در مردان

• آنالیز مایع منی برای بررسی تعداد، حرکت و شکل اسپرم
• معاینه و شرح حال پزشکی و جنسی
• آزمایش‌های هورمونی یا سونوگرافی در صورت نیاز

برای دیدن مطالب مرتبط با این مرحله، بخش تشخیص ناباروری مادرشو را ببینید.

روش‌های درمان ناباروری و نازایی

درمان ناباروری برای همه یکسان نیست. ممکن است برای یک نفر تنظیم زمان نزدیکی و درمان اختلال تخمک‌گذاری کافی باشد و برای فرد دیگری IUI، IVF یا میکرواینجکشن مناسب‌تر باشد. انتخاب روش به علت ناباروری، سن، ذخیره تخمدان، وضعیت اسپرم، مدت ناباروری، سابقه درمان‌های قبلی و ترجیح زوج بستگی دارد.

۱. اصلاح عوامل قابل تغییر و درمان بیماری زمینه‌ای

اگر سیگار، وزن نامناسب، مصرف بعضی مواد یا یک بیماری قابل درمان بر باروری اثر گذاشته باشد، پزشک ممکن است اصلاح سبک زندگی یا درمان بیماری زمینه‌ای را بخشی از برنامه درمان قرار دهد. درمان مشکلات تیروئید، کنترل برخی اختلالات هورمونی یا مدیریت PCOS نمونه‌هایی از این رویکرد هستند.

۲. داروهای کمک به تخمک‌گذاری

در زنانی که تخمک‌گذاری منظم ندارند، داروهای تحریک یا تنظیم تخمک‌گذاری می‌توانند استفاده شوند. نوع دارو و دوز آن باید بر اساس علت و شرایط فردی تعیین شود و مصرف خودسرانه داروهای باروری می‌تواند خطراتی مانند تحریک بیش از حد تخمدان یا بارداری چندقلویی را افزایش دهد.

۳. درمان جراحی در موارد انتخاب‌شده

جراحی درمان اصلی همه انواع ناباروری نیست، اما در برخی شرایط مثل بعضی پولیپ‌ها یا فیبروم‌های داخل رحم، برخی موارد اندومتریوز، مشکلات ساختمانی یا بعضی علل ناباروری مردانه ممکن است در برنامه درمان قرار بگیرد.

۴. IUI یا تلقیح داخل رحمی

در IUI نمونه اسپرم پس از آماده‌سازی، در زمان مناسب نزدیک به تخمک‌گذاری داخل رحم قرار داده می‌شود. این روش در برخی موارد ناباروری بدون علت، بعضی مشکلات خفیف اسپرم یا شرایط خاص دیگر ممکن است پیشنهاد شود. IUI برای همه زوج‌ها مناسب نیست و میزان موفقیت آن به سن، علت ناباروری و شرایط تخمک‌گذاری و اسپرم بستگی دارد.

راهنمای کامل‌تر: درمان ناباروری به روش IUI یا تلقیح داخل رحمی

۵. IVF یا لقاح آزمایشگاهی

در IVF تخمک‌ها از تخمدان جمع‌آوری می‌شوند و لقاح در آزمایشگاه انجام می‌شود؛ سپس جنین یا جنین‌های انتخاب‌شده در زمان مناسب به رحم منتقل می‌شوند. IVF ممکن است در مواردی مثل انسداد لوله‌های رحمی، برخی مشکلات شدیدتر باروری، بعضی موارد اندومتریوز، شکست روش‌های ساده‌تر یا با توجه به سن و شرایط زوج مطرح شود.

مطالعه بیشتر: درمان ناباروری به روش IVF یا لقاح خارج از رحم

۶. میکرواینجکشن یا ICSI

میکرواینجکشن معمولاً به‌عنوان بخشی از چرخه IVF انجام می‌شود. در این روش یک اسپرم مستقیماً داخل تخمک تزریق می‌شود. ICSI در برخی موارد ناباروری مردانه، لقاح ناموفق در IVF قبلی یا شرایط خاص آزمایشگاهی می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.

برای آشنایی بیشتر: درمان ناباروری با میکرواینجکشن

IUI بهتر است یا IVF؟

هیچ پاسخ واحدی برای همه وجود ندارد. IUI معمولاً ساده‌تر و کم‌تهاجمی‌تر است، اما در بعضی شرایط شانس موفقیت آن کمتر از IVF است. IVF مراحل بیشتر و هزینه بالاتری دارد، اما برای برخی علت‌های ناباروری انتخاب مناسب‌تری است. پزشک با توجه به سن، مدت ناباروری، وضعیت لوله‌ها، ذخیره تخمدان، آنالیز اسپرم و سابقه درمان تصمیم می‌گیرد از کدام روش شروع شود.

درمان ناباروری در زنان به چه عواملی بستگی دارد؟

کوئری «درمان ناباروری زنان» یکی از نیازهای مستقیم کاربران این صفحه است، اما پاسخ آن یک فهرست ثابت از داروها یا روش‌ها نیست. درمان ناباروری در زنان ابتدا به علت وابسته است: اگر مشکل تخمک‌گذاری باشد، رویکرد با زمانی که انسداد لوله، اندومتریوز، کاهش ذخیره تخمدان یا مشکل داخل رحم وجود دارد متفاوت است. سن نیز نقش مهمی دارد؛ زیرا با افزایش سن، به‌ویژه پس از میانه دهه ۳۰ زندگی، زمان در تصمیم‌گیری درمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

به همین دلیل مقایسه تجربه دوستان یا جست‌وجوی «بهترین درمان نازایی» معمولاً نمی‌تواند جای ارزیابی فردی را بگیرد. بهترین روش، روشی است که برای علت و شرایط همان فرد یا زوج مناسب باشد.

آیا می‌توان از ناباروری پیشگیری کرد؟

همه انواع ناباروری قابل پیشگیری نیستند؛ برای مثال افزایش سن، برخی بیماری‌های ژنتیکی یا بعضی اختلالات مادرزادی قابل حذف نیستند. بااین‌حال می‌توان بعضی عوامل قابل تغییر را مدیریت کرد و از آسیب به باروری تا حدی کاست.

• ترک سیگار و مواد مخدر
• حفظ وزن در محدوده سالم
• پیگیری و درمان عفونت‌های مقاربتی
• مشورت با پزشک پیش از مصرف یا قطع داروهایی که ممکن است بر باروری اثر بگذارند
• بررسی زودتر باروری در صورت وجود بیماری زمینه‌ای، سابقه جراحی یا درمان‌هایی مثل شیمی‌درمانی
• به تعویق نینداختن ارزیابی پزشکی در سنی که زمان برای باروری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند

چه عواملی روی موفقیت درمان ناباروری اثر می‌گذارند؟

نتیجه درمان را نمی‌توان برای همه با یک درصد ثابت پیش‌بینی کرد. سن زن، ذخیره تخمدان، علت ناباروری، کیفیت اسپرم، وضعیت رحم و لوله‌ها، سابقه بارداری و تعداد درمان‌های قبلی همگی می‌توانند بر شانس موفقیت اثر بگذارند. حتی در یک روش مشخص مثل IVF، احتمال موفقیت برای دو زوج می‌تواند کاملاً متفاوت باشد.

بنابراین بهتر است از وعده‌های قطعی مانند «درمان صددرصد ناباروری» یا مقایسه نتیجه خود با تجربه دیگران فاصله بگیرید و درباره شانس موفقیت شخصی خود با متخصص ناباروری صحبت کنید.

چه زمانی مراجعه به پزشک را عقب نیندازیم؟

اگر زمان توصیه‌شده برای اقدام گذشته است، مراجعه را به امید اینکه «چند ماه دیگر خودبه‌خود حل می‌شود» عقب نیندازید. همچنین در صورت پریودهای بسیار نامنظم یا قطع‌شده، درد شدید لگنی، سابقه اندومتریوز یا عفونت لگنی، جراحی‌های مهم دستگاه تناسلی، شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی، اختلال جنسی یا احتمال مشکل در اسپرم، ارزیابی زودتر منطقی است.

برای دسترسی به مجموعه مطالب مرتبط، می‌توانید وارد بخش مشکلات باروری و ناباروری شوید.

برای آشنایی با گزینه‌های درمانی نیز بخش روش‌های درمان ناباروری را ببینید.

یادداشت پزشکی و منابع

این محتوا برای آموزش عمومی است و جایگزین تشخیص، معاینه یا توصیه پزشکی فردی نیست. نام تجاری و دستور محصول، شرایط سلامت و نظر پزشک بر راهنمای عمومی اولویت دارد.