علتهای ناباروری در مردان چیست؟
ناباروری همیشه به معنی وجود مشکل در بدن زن نیست. در واقع، عامل مردانه بهتنهایی یا همراه با عامل زنانه در بخش قابلتوجهی از زوجهایی که برای بارداری مشکل دارند نقش دارد. از نظر پزشکی، زمانی که پس از ۱۲ ماه رابطه جنسی منظم و بدون استفاده از روشهای پیشگیری بارداری اتفاق نیفتد، بررسی ناباروری مطرح میشود. اگر سن خانم بالاتر از ۳۵ سال باشد یا یکی از زوجین سابقه بیماری یا مشکل شناختهشدهای داشته باشد، معمولاً ارزیابی زودتر توصیه میشود.
اگر میخواهید ابتدا با تعریف کلی این مشکل و روشهای درمان آن آشنا شوید، مقاله ناباروری چیست؟ علتهای ناباروری را هم بخوانید.
برای ایجاد بارداری، بدن مرد باید اسپرم سالم و کافی تولید کند، اسپرمها توان حرکت مناسب داشته باشند و مسیر خروج آنها تا زمان انزال باز باشد. هر اختلالی در تولید، کیفیت، انتقال یا انزال اسپرم میتواند احتمال باروری را کاهش دهد. به همین دلیل «علت ناباروری در مردان» یک پاسخ واحد ندارد و تشخیص دقیق آن به بررسی شرایط هر فرد بستگی دارد.
مهمترین علتهای ناباروری در مردان
علتهای ناباروری مردان را میتوان به چند گروه اصلی تقسیم کرد. گاهی فقط یک عامل وجود دارد و گاهی چند مشکل همزمان بر باروری اثر میگذارند.
۱. اختلال در تعداد، حرکت یا شکل اسپرم
یکی از شایعترین مسیرهایی که به ناباروری مردان منتهی میشود، اختلال در تولید یا کیفیت اسپرم است. در آزمایش مایع منی ممکن است تعداد اسپرم کم باشد، اسپرمها حرکت پیشرونده مناسبی نداشته باشند یا درصد بیشتری از آنها شکل غیرطبیعی داشته باشند. در برخی مردان نیز هیچ اسپرمی در مایع منی دیده نمیشود که به آن آزواسپرمی گفته میشود.
اگر موضوع اصلی شما تعداد کم اسپرم است، توضیحات کاملتر را در مقاله علت کم بودن اسپرم در مردان و راه درمان ببینید.
۲. واریکوسل
واریکوسل به گشاد شدن سیاهرگهای اطراف بیضه گفته میشود. این وضعیت در بعضی مردان میتواند با افزایش دمای موضعی بیضه و تغییر کیفیت اسپرم همراه باشد. نکته مهم این است که هر واریکوسلی لزوماً به درمان نیاز ندارد. زمانی که واریکوسل در معاینه قابل لمس باشد، مرد برای بارداری تلاش کند و آزمایش اسپرم نیز غیرطبیعی باشد، پزشک ممکن است جراحی را بهعنوان یکی از گزینههای درمان مطرح کند.
برای جزئیات بیشتر درباره علائم و درمان، مقاله واریکوسل در مردان و راه درمان آن را مطالعه کنید.
۳. اختلالات هورمونی
تولید اسپرم تحت کنترل مجموعهای از هورمونهاست و اختلال در عملکرد هیپوتالاموس، غده هیپوفیز یا بیضهها میتواند اسپرمسازی را کاهش دهد. کمبود یا اختلال در هورمونهایی مانند FSH، LH و تستوسترون در برخی افراد بخشی از مشکل است. با این حال، پایین بودن تستوسترون به این معنی نیست که فرد باید خودسرانه تستوسترون مصرف کند؛ مصرف تستوسترون خارجی میتواند تولید طبیعی اسپرم را مهار کند و حتی تعداد اسپرم را بهشدت کاهش دهد.
۴. انسداد مسیر خروج اسپرم
گاهی بیضهها اسپرم تولید میکنند اما اسپرم به دلیل انسداد در اپیدیدیم، وازدفران یا مجاری انزالی وارد مایع منی نمیشود. این انسداد میتواند مادرزادی باشد یا پس از عفونت، جراحی، آسیب یا وازکتومی ایجاد شود. در چنین شرایطی درمان ممکن است شامل جراحی ترمیمی یا استخراج اسپرم برای استفاده در روشهای کمکباروری باشد.
۵. عفونتها و التهاب دستگاه تناسلی
برخی عفونتها میتوانند بر تولید یا انتقال اسپرم اثر بگذارند. التهاب اپیدیدیم یا بیضه، بعضی عفونتهای مقاربتی و در مواردی اوریون پس از بلوغ ممکن است به بافتهای دستگاه تولیدمثل آسیب بزنند. البته وجود سابقه عفونت بهتنهایی به معنی ناباروری قطعی نیست و شدت و محل درگیری اهمیت زیادی دارد.
۶. مشکلات ژنتیکی و مادرزادی
در مردانی که تعداد اسپرم بسیار پایین است یا آزواسپرمی دارند، گاهی علت ژنتیکی مطرح میشود. اختلالات کروموزومی مانند سندرم کلاینفلتر، بعضی ریزحذفهای کروموزوم Y و برخی تغییرات ژن CFTR میتوانند با ناباروری مردانه ارتباط داشته باشند. آزمایش ژنتیک برای همه لازم نیست و پزشک بر اساس نتیجه آزمایش اسپرم، معاینه و سابقه فرد تصمیم میگیرد.
۷. مشکلات انزال و رابطه جنسی
برای باروری فقط تولید اسپرم کافی نیست؛ اسپرم باید در زمان مناسب وارد دستگاه تناسلی زن شود. اختلال نعوظ، مشکلات انزال، انزال معکوس یا برخی مشکلات ساختاری میتوانند این فرایند را مختل کنند. دیابت، بعضی جراحیها، آسیبهای عصبی و برخی داروها از عواملی هستند که ممکن است در ایجاد این مشکلات نقش داشته باشند.
۸. بیماریها، داروها و درمانهای پزشکی
برخی بیماریهای مزمن و بعضی درمانها میتوانند باروری مردان را تحت تأثیر قرار دهند. شیمیدرمانی و پرتودرمانی، برخی جراحیهای ناحیه لگن یا بیضه، مصرف استروئیدهای آنابولیک و بعضی داروها از جمله مواردی هستند که باید در شرح حال بررسی شوند. اگر قصد بارداری دارید، هیچ داروی تجویزی را خودسرانه قطع نکنید؛ پزشک میتواند در صورت نیاز جایگزین مناسبتری انتخاب کند.
۹. سبک زندگی و عوامل محیطی
سیگار، مصرف زیاد الکل، مواد مخدر، اضافهوزن، استفاده از استروئیدهای بدنسازی و تماس شغلی طولانی با بعضی سموم و مواد شیمیایی میتوانند با کاهش کیفیت اسپرم ارتباط داشته باشند. گرمای مکرر و طولانیمدت در ناحیه بیضه نیز ممکن است اسپرمسازی را موقتاً تحت تأثیر قرار دهد. اصلاح این عوامل میتواند بخشی از برنامه درمان باشد، اما جای تشخیص علت اصلی را نمیگیرد.
علائم ناباروری در مردان چیست؟
مهمترین نکته این است که ناباروری مردان در بسیاری از موارد علامت ظاهری مشخصی ندارد. ممکن است فرد از نظر جنسی کاملاً طبیعی باشد و تنها زمانی متوجه مشکل شود که بارداری پس از مدت کافی اتفاق نیفتد. با این حال، بعضی نشانهها میتوانند وجود یک مشکل زمینهای را مطرح کنند:
- اختلال نعوظ، کاهش میل جنسی یا مشکل در انزال
- درد، تورم، سنگینی یا وجود رگهای برجسته در کیسه بیضه
- کوچک بودن یا تغییر محسوس اندازه بیضهها
- کاهش موهای صورت و بدن، کاهش توده عضلانی یا بزرگ شدن سینهها در صورت اختلال هورمونی
- کاهش واضح حجم مایع منی یا نبود اسپرم در آزمایش
- سابقه بیضه نزولنکرده، جراحی بیضه، عفونت شدید یا درمان سرطان
وجود یکی از این علائم بهمعنی ناباروری قطعی نیست، اما میتواند دلیل خوبی برای مراجعه زودتر به متخصص اورولوژی یا پزشک فعال در حوزه ناباروری مردان باشد.
ناباروری در مردان چگونه تشخیص داده میشود؟
ارزیابی ناباروری بهتر است همزمان برای هر دو نفر انجام شود. در مردان، پزشک معمولاً از شرح حال و معاینه شروع میکند و سپس بر اساس یافتهها آزمایشهای لازم را انتخاب میکند.
شرح حال و معاینه
سابقه بارداری قبلی، مدت تلاش برای بارداری، بیماریها، جراحیها، داروها، مصرف دخانیات یا استروئیدها، سابقه عفونت، وضعیت عملکرد جنسی و سابقه خانوادگی ناباروری اهمیت دارد. در معاینه نیز اندازه و قوام بیضهها، وجود واریکوسل و برخی ناهنجاریهای دستگاه تناسلی بررسی میشوند.
آنالیز مایع منی یا آزمایش اسپرم
آزمایش اسپرم یکی از مهمترین بررسیهای اولیه است. در این آزمایش معمولاً حجم مایع منی، تعداد و غلظت اسپرم، تحرک و شکل اسپرمها ارزیابی میشود. یک نتیجه غیرطبیعی بهتنهایی همیشه به معنای ناباروری نیست، چون پارامترهای اسپرم میتوانند بین نمونههای مختلف تغییر کنند. در صورت غیرطبیعی بودن نتیجه، ممکن است پزشک تکرار آزمایش را توصیه کند.
برای آشنایی دقیقتر با این مرحله، مقاله تستهای تشخیص ناباروری در مردان را ببینید.
آزمایشهای تکمیلی
همه مردان به تمام آزمایشهای تکمیلی نیاز ندارند. بسته به نتیجه آزمایش اسپرم و معاینه، ممکن است بررسی هورمونهایی مانند FSH و تستوسترون، آزمایشهای ژنتیکی یا تصویربرداری درخواست شود. سونوگرافی بیضه یا سایر تصویربرداریها معمولاً زمانی انجام میشوند که پزشک به واریکوسل، انسداد یا مشکل ساختاری مشخصی شک داشته باشد؛ انجام روتین همه این تستها برای هر فرد ضروری نیست.
درمان ناباروری مردان چگونه انتخاب میشود؟
درمان ناباروری مردان به علت زمینهای، شدت اختلال اسپرم، سن هر دو نفر، مدت ناباروری و نتایج بررسیهای زوج بستگی دارد. به همین دلیل نسخهای که برای یک فرد مناسب است ممکن است برای فرد دیگری بیاثر باشد.
اصلاح سبک زندگی
ترک سیگار و مواد مخدر، محدود کردن الکل، رسیدن به وزن مناسب، پرهیز از استروئیدهای آنابولیک و کاهش تماس غیرضروری با گرمای شدید یا سموم شغلی میتوانند بخشی از برنامه مراقبتی باشند. تغییرات مربوط به اسپرم معمولاً فوری نیستند و برای مشاهده اثر برخی اصلاحات باید چند ماه زمان در نظر گرفت.
درمان دارویی یا هورمونی
اگر علت مشخصی مانند اختلال هورمونی یا عفونت وجود داشته باشد، پزشک ممکن است درمان هدفمند تجویز کند. مکملها و آنتیاکسیدانها در بازار بسیار رایجاند، اما شواهد علمی درباره اثر قطعی آنها بر افزایش شانس تولد نوزاد محدود است؛ بنابراین بهتر است بدون ارزیابی علت ناباروری بهعنوان درمان اصلی روی مکملها حساب نشود.
نکته مهم: مردی که اکنون یا در آینده قصد فرزندآوری دارد نباید تستوسترون را برای افزایش باروری خودسرانه مصرف کند. تستوسترون خارجی میتواند ترشح هورمونهای لازم برای اسپرمسازی را مهار کند و حتی باعث آزواسپرمی شود.
جراحی
در برخی موارد، درمان جراحی میتواند کمککننده باشد؛ برای مثال در واریکوسل بالینی همراه با ناباروری و آزمایش اسپرم غیرطبیعی، انسداد قابل ترمیم مجاری یا بعضی مشکلات انزالی. تصمیم برای جراحی باید پس از ارزیابی کامل زوج و بررسی مزایا و محدودیتهای روش انجام شود.
روشهای کمکباروری
اگر درمان علت زمینهای کافی نباشد یا شدت مشکل اسپرم زیاد باشد، ممکن است از روشهای کمکباروری استفاده شود. IUI در بعضی شرایط با تعداد و حرکت مناسبتر اسپرم قابلاستفاده است. در موارد شدیدتر، IVF و بهویژه ICSI میتوانند مطرح شوند؛ در ICSI یک اسپرم مستقیماً داخل تخمک تزریق میشود. در مردانی که اسپرم در مایع منی وجود ندارد، گاهی امکان استخراج اسپرم از بیضه یا اپیدیدیم و استفاده از آن در روشهای کمکباروری وجود دارد.
آیا میتوان از ناباروری مردان پیشگیری کرد؟
همه علتهای ناباروری قابل پیشگیری نیستند؛ مشکلات ژنتیکی، برخی ناهنجاریهای مادرزادی یا بسیاری از بیماریها خارج از کنترل فرد هستند. با این حال، میتوان بعضی عوامل خطر قابلتغییر را کاهش داد:
- سیگار نکشید و از مواد مخدر و استروئیدهای آنابولیک دوری کنید.
- مصرف الکل را محدود کنید.
- وزن، فعالیت بدنی و خواب خود را در محدوده سالم نگه دارید.
- در محیطهای شغلی پرخطر از تجهیزات محافظتی در برابر سموم و مواد شیمیایی استفاده کنید.
- از قرار گرفتن مکرر و طولانیمدت بیضهها در گرمای شدید پرهیز کنید.
- اگر قصد بارداری دارید، داروها و مکملهای مصرفی خود را با پزشک مرور کنید.
- عفونتهای تناسلی و مشکلات بیضه را بهموقع بررسی و درمان کنید.
چه زمانی برای ناباروری مردان باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر پس از یک سال رابطه منظم و بدون پیشگیری بارداری رخ نداده است، بهتر است هر دو نفر برای بررسی اقدام کنند. اگر سن خانم بالاتر از ۳۵ سال است، معمولاً ارزیابی پس از حدود ۶ ماه تلاش انجام میشود. همچنین در صورت وجود عوامل خطر مشخص، لازم نیست برای مراجعه یک سال صبر کنید.
- سابقه بیضه نزولنکرده، واریکوسل قابلتوجه یا آسیب به بیضه
- اختلال نعوظ یا انزال
- جراحی در ناحیه بیضه، کشاله ران یا لگن
- شیمیدرمانی یا پرتودرمانی
- سابقه آزمایش اسپرم غیرطبیعی
- درد، تورم یا توده در بیضه
- مصرف تستوسترون یا استروئیدهای آنابولیک
جمعبندی
علتهای ناباروری در مردان از اختلال در تعداد و کیفیت اسپرم تا واریکوسل، مشکلات هورمونی، انسداد مجاری، عفونتها، عوامل ژنتیکی و بعضی عادتهای سبک زندگی متغیر است. بسیاری از مردان هیچ علامت مشخصی ندارند و مشکل فقط پس از تلاش ناموفق برای بارداری آشکار میشود. مهمترین قدم، پیدا کردن علت است؛ چون درمان میتواند از چند تغییر ساده در سبک زندگی تا دارودرمانی، جراحی یا روشهای کمکباروری متفاوت باشد.
اگر نتیجه آزمایش اسپرم غیرطبیعی است یا مدت کافی برای بارداری تلاش کردهاید، بهتر است بهجای مصرف خودسرانه مکملها یا داروهای هورمونی، ارزیابی تخصصی انجام شود. اطلاعات این مقاله برای آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص، معاینه یا برنامه درمانی پزشک نیست.
توجه پزشکی: این مطلب برای افزایش آگاهی است و جایگزین تشخیص، تجویز یا درمان پزشک نیست. در دوران بارداری، پیش از شروع یا قطع هر داروی ضدآکنه با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
سوالات متداول
عارضۀ آندومتریوز و ناباروری تحریریه مادرشوعلت کم بودن اسپرم در مردان و راه درمان آن تحریریه مادرشواختلال در تخمکگذاری و ناباروری تحریریه مادرشومشکلات لولههای رحم و ناباروری تحریریه مادرشو
