مراحل زایمان طبیعی؛ از شروع انقباضات تا تولد نوزاد

زایمان طبیعی سه مرحلهٔ اصلی دارد: باز شدن دهانهٔ رحم، تولد نوزاد و خروج جفت. در مرحلهٔ اول، انقباضات رحم به نازک و باز شدن دهانهٔ رحم کمک می‌کنند. پس از باز شدن کامل آن، نوزاد از رحم وارد مسیر زایمان می‌شود و از واژن بیرون می‌آید. در مرحلهٔ سوم نیز جفت از رحم جدا و خارج می‌شود. مدت این مراحل برای همه یکسان نیست و تیم درمان، پیشرفت زایمان و سلامت مادر و جنین را بررسی می‌کند.

مراحل زایمان طبیعی در یک نگاه

شناخت مراحل تولد نوزاد کمک می‌کند بدانید در هر بخش چه اتفاقی می‌افتد و چه حمایت‌هایی ممکن است لازم باشد. این مراحل پشت سر هم رخ می‌دهند، اما سرعت پیشرفت آن‌ها می‌تواند متفاوت باشد.

درد یا فشار به‌تنهایی مشخص نمی‌کند در کدام مرحله قرار دارید. ماما یا پزشک با توجه به انقباضات، معاینه و وضعیت مادر و جنین، روند زایمان را ارزیابی می‌کند. لازم نیست خودتان مرحلهٔ زایمان را تشخیص دهید.

زایمان طبیعی چگونه شروع می‌شود؟

انقباضاتی که به‌تدریج قوی‌تر، طولانی‌تر و منظم‌تر می‌شوند، از نشانه‌های شروع زایمان هستند. ممکن است درد ابتدا شبیه گرفتگی قاعدگی یا کمردرد باشد و با پیشرفت زایمان شدت بیشتری پیدا کند. خروج مخاط صورتی یا آغشته به مقدار کمی خون نیز ممکن است دیده شود. این ترشح با خونریزی واضح و زیاد تفاوت دارد.

همچنین کیسهٔ آب ممکن است پیش از شروع انقباضات یا در جریان زایمان پاره شود؛ بنابراین زایمان همیشه با خروج ناگهانی حجم زیادی از آب آغاز نمی‌شود. انقباضات تمرینی یا براکستون هیکس معمولاً الگوی پیش‌روندهٔ انقباضات زایمانی را ندارند. اگر دربارهٔ علائم خود تردید دارید، با ماما یا بخش زایمان تماس بگیرید. در مقالهٔ شناخت نشانه‌های آغاز زایمان این نشانه‌ها با جزئیات بیشتری توضیح داده شده‌اند.

مرحلهٔ اول زایمان؛ باز شدن دهانهٔ رحم

دهانهٔ رحم بخش پایینی رحم است که به واژن راه دارد. در مرحلهٔ اول، این بخش نرم‌تر و نازک‌تر می‌شود و به‌تدریج باز می‌شود تا امکان عبور نوزاد فراهم شود. این مرحله معمولاً طولانی‌ترین بخش زایمان است.

شروع یا فاز نهفته

در ابتدای زایمان، انقباضات ممکن است فاصلهٔ بیشتری داشته باشند و مدتی متوقف و دوباره شروع شوند. این بخش می‌تواند ساعت‌ها و گاهی بیشتر طول بکشد. طولانی‌شدن آن به‌تنهایی به معنای وجود مشکل نیست. اگر تیم مراقبت ماندن در خانه را مناسب بداند، استراحت، حرکت ملایم، تنفس آرام و دوش آب گرم می‌توانند به تحمل بهتر انقباضات کمک کنند. دربارهٔ خوردن و نوشیدن نیز دستور همان تیم را دنبال کنید؛ شرایط بارداری و برنامهٔ درمانی افراد متفاوت است.

پیشرفت زایمان و باز شدن کامل دهانهٔ رحم

با پیشرفت زایمان، انقباضات معمولاً شدیدتر و نزدیک‌تر می‌شوند. ممکن است هنگام انقباض صحبت‌کردن دشوارتر شود یا فشار بیشتری در لگن و کمر احساس کنید. تیم درمان در این مدت وضعیت شما، ضربان قلب جنین و پیشرفت باز شدن دهانهٔ رحم را بررسی می‌کند.

در پایان مرحلهٔ اول، دهانهٔ رحم حدود ۱۰ سانتی‌متر باز شده است. احساس فشار یا تمایل به زور زدن را به ماما اطلاع دهید تا مشخص شود زمان شروع تلاش برای تولد رسیده است یا خیر. برای شناخت بهتر الگوی دردها می‌توانید مطلب دردها و انقباضات زایمان را بخوانید.

هشدار پزشکی: کاهش حرکت جنین، خونریزی واضح، خروج مایع سبز یا قهوه‌ای یا علائم زایمان پیش از هفتهٔ ۳۷، نیازمند تماس فوری با مرکز درمانی است.

مرحلهٔ دوم؛ نوزاد چگونه به دنیا می‌آید؟

مرحلهٔ دوم از باز شدن کامل دهانهٔ رحم شروع می‌شود و با تولد نوزاد پایان می‌یابد. در این مرحله، انقباضات رحم و تلاش مادر به پایین‌آمدن نوزاد کمک می‌کنند. ماما دربارهٔ زمان زور زدن، تنفس و تغییر وضعیت بدن راهنمایی می‌کند. ممکن است در فاصلهٔ انقباضات فرصت کوتاهی برای استراحت داشته باشید. لازم نیست در تمام مدت به‌طور پیوسته زور بزنید.

گاهی هنگام نزدیک‌شدن تولد سر، ماما از شما می‌خواهد فشار را کمتر کنید و تنفس کوتاه‌تری داشته باشید تا خروج سر آرام‌تر انجام شود. در اغلب زایمان‌های طبیعی با وضعیت سرپایین، ابتدا سر و سپس شانه‌ها و بقیهٔ بدن متولد می‌شوند. روند خروج ممکن است به چند انقباض نیاز داشته باشد. وضعیت بدن مادر نیز با توجه به راحتی او، شرایط جنین و امکانات مرکز انتخاب می‌شود.

در زایمان طبیعی نوزاد از کجا خارج می‌شود؟

نوزاد از رحم، از میان دهانهٔ رحمِ بازشده، وارد واژن می‌شود و از دهانهٔ واژن بیرون می‌آید. به مسیر عبور نوزاد از لگن و بافت‌های نرم، کانال زایمان گفته می‌شود. مجرای ادرار و مقعد، مسیر خروج نوزاد نیستند. احساس فشار در مقعد هنگام پایین‌آمدن نوزاد ممکن است ایجاد شود، اما این احساس به معنای خروج نوزاد از مقعد نیست. توضیح این تفاوت برای درک روند زایمان طبیعی اهمیت دارد و بخشی از پرسش رایج «بچه چگونه به دنیا می‌آید؟» را پاسخ می‌دهد.

آیا همه به برش و بخیه نیاز دارند؟

خیر. اپیزیوتومی، یعنی ایجاد برش در ناحیهٔ بین واژن و مقعد، برای همه به‌صورت روتین انجام نمی‌شود. در بعضی شرایط، تیم درمان ممکن است آن را لازم بداند و علت آن را توضیح دهد. گاهی نیز بافت این ناحیه هنگام تولد دچار پارگی می‌شود. نیاز به بخیه به محل و عمق آسیب بستگی دارد؛ بعضی خراش‌ها یا پارگی‌های کوچک ممکن است بدون بخیه ترمیم شوند. بنابراین نمی‌توان پیش از زایمان برای همه، نیاز قطعی به برش یا بخیه را پیش‌بینی کرد.

مرحلهٔ سوم؛ خروج جفت

پس از تولد نوزاد، زایمان هنوز کاملاً پایان نیافته است. رحم دوباره منقبض می‌شود تا جفت از دیوارهٔ آن جدا شود و از واژن بیرون بیاید. جفت همان اندامی است که در دوران بارداری، تبادل اکسیژن و مواد غذایی میان مادر و جنین را فراهم می‌کرد. برای مدیریت این مرحله ممکن است دارویی برای کمک به انقباض رحم تجویز شود.

در برخی شرایط نیز خروج جفت با رویکرد انتظار برای انقباض طبیعی انجام می‌شود. انتخاب روش با توجه به وضعیت مادر و خطر خونریزی صورت می‌گیرد. پس از خروج، جفت بررسی می‌شود و میزان خونریزی و انقباض رحم نیز تحت نظر قرار می‌گیرند. این مرحله معمولاً از مراحل قبلی کوتاه‌تر است، اما زمان دقیق آن برای همه یکسان نیست. توضیحات بیشتر دربارهٔ این روند در راهنمای مراحل زایمان Tommy’s آمده است.

زایمان طبیعی چند ساعت طول می‌کشد؟

برای مجموع زمان زایمان نمی‌توان یک عدد ثابت تعیین کرد. نخستین زایمان یا زایمان‌های بعدی، وضعیت قرارگیری نوزاد، قدرت انقباضات و مداخلات پزشکی می‌توانند بر مدت آن اثر بگذارند. طبق راهنمای NHS، فاصلهٔ شروع زایمان تثبیت‌شده تا باز شدن کامل دهانهٔ رحم در بارداری اول معمولاً ۸ تا ۱۸ ساعت است. این عدد، زمان کل زایمان از نخستین درد تا خروج جفت نیست؛ فاز نهفته و مراحل بعدی جداگانه به آن اضافه می‌شوند. مرحلهٔ تولد نوزاد نیز ممکن است کوتاه‌تر یا طولانی‌تر باشد. تصمیم دربارهٔ ادامهٔ انتظار یا کمک به زایمان، تنها بر اساس ساعت گرفته نمی‌شود؛ وضعیت مادر، ضربان قلب جنین و میزان پیشرفت نیز اهمیت دارند.

درد زایمان طبیعی چگونه کنترل می‌شود؟

درد زایمان تجربه‌ای فردی است و درخواست کمک برای کاهش آن کاملاً قابل‌قبول است. روش‌های تنفسی، ماساژ، تغییر وضعیت بدن و استفاده از آب گرم ممکن است به آرامش و تحمل بهتر درد کمک کنند، اما تضمین نمی‌کنند که به روش دارویی نیاز نداشته باشید.

با توجه به شرایط و امکانات مرکز، روش‌هایی مانند داروهای مسکن، گاز استنشاقی یا اپیدورال نیز مطرح می‌شوند. اپیدورال می‌تواند تسکین مؤثری ایجاد کند، اما همیشه درد را کاملاً از بین نمی‌برد و به ارزیابی و پایش نیاز دارد.

استفاده از اپیدورال مانع آن نیست که تولد به روش واژینال انجام شود. دربارهٔ گزینه‌ها، مزایا و عوارض آن‌ها بهتر است پیش از زایمان گفت‌وگو کنید. مقالهٔ کنترل و تسکین دارویی درد زایمان طبیعی به این موضوع اختصاص دارد.

بلافاصله پس از تولد چه اتفاقی می‌افتد؟

تیم درمان تنفس، وضعیت عمومی و نیازهای فوری نوزاد را ارزیابی می‌کند. اگر وضعیت مادر و نوزاد مناسب باشد، تماس پوست‌به‌پوست و شروع شیردهی با کمک ماما امکان‌پذیر است. اگر نوزاد به مراقبت ویژه نیاز داشته باشد، رسیدگی پزشکی در اولویت قرار می‌گیرد. مادر نیز از نظر خونریزی، انقباض رحم، فشار خون و آسیب احتمالی ناحیهٔ زایمان بررسی می‌شود. اگر بخیه لازم باشد، ترمیم با روش مناسب کنترل درد انجام می‌شود. ساکشن دهان و بینی برای همهٔ نوزادان یک اقدام ضروری و همیشگی نیست. طبق راهنمای احیای نوزادان، ساکشن روتین توصیه نمی‌شود و انجام آن به نیاز بالینی، مانند احتمال انسداد راه هوایی، بستگی دارد.

آیا همه می‌توانند زایمان طبیعی داشته باشند؟

روش مناسب تولد بر اساس شرایط همان بارداری تعیین می‌شود. برخی مشکلات مادر یا جنین ممکن است سزارین یا مداخلات دیگری را ضروری کنند؛ همچنین برنامهٔ اولیه ممکن است در جریان زایمان تغییر کند. سن بالای ۳۵ سال به‌تنهایی منع زایمان طبیعی نیست. راهنمای ACOG تأکید می‌کند که در نبود دلایل دیگر برای سزارین، زایمان واژینال می‌تواند انتخابی مناسب باشد. بنابراین تصمیم‌گیری نباید صرفاً بر اساس سن یا تجربهٔ دیگران انجام شود.

جمع‌بندی

روند زایمان طبیعی شامل باز شدن دهانهٔ رحم، تولد نوزاد از مسیر واژن و خروج جفت است. مدت، شدت درد و نیاز به کمک پزشکی در هر فرد تفاوت دارد. شناخت مراحل، گفت‌وگو دربارهٔ تسکین درد و داشتن برنامهٔ تماس با مرکز زایمان، به آمادگی بیشتر کمک می‌کند.

هشدار پزشکی: برای زمان مراجعه و انتخاب روش زایمان، برنامهٔ اختصاصی پزشک یا ماما را دنبال کنید و در صورت بروز علائم هشدار منتظر منظم‌شدن دردها نمانید.

سؤالات متداول