داروهای بی‌خطر و خطرناک در دوران شیردهی؛ راهنمای داروهای مجاز و ممنوع

بسیاری از داروها در دوران شیردهی قابل‌استفاده‌اند و مصرف دارو همیشه به معنی ضرورت قطع شیردهی نیست. برای مثال، استامینوفن ساده و ایبوپروفن از مسکن‌هایی هستند که معمولاً در دوران شیردهی ترجیح داده می‌شوند. در مقابل، بعضی داروها مانند کدئین و برخی داروهای ضدسرطان ممکن است برای شیرخوار خطرناک باشند یا به بررسی تخصصی نیاز داشته باشند.

میزان ایمنی هر دارو به ماده مؤثره، مقدار و مدت مصرف، سن و سلامت شیرخوار و شرایط مادر بستگی دارد. حتی داروهایی که بدون نسخه فروخته می‌شوند، ممکن است برای مادر شیرده یا نوزاد او مناسب نباشند. در ادامه با داروهای معمولاً سازگار با شیردهی، داروهای نیازمند احتیاط، داروهای پرخطر و نکات مهم مصرف مسکن، آنتی‌بیوتیک و داروهای سرماخوردگی آشنا می‌شوید.

آیا مصرف دارو در دوران شیردهی خطرناک است؟

بیشتر داروهایی که وارد خون مادر می‌شوند، ممکن است به مقدار مشخصی وارد شیر مادر نیز بشوند. بااین‌حال، ورود دارو به شیر الزاماً به معنی آسیب‌رساندن به نوزاد نیست. بسیاری از داروها در مقدار بسیار کمی وارد شیر می‌شوند و احتمال ایجاد عوارض قابل‌توجه در شیرخوار سالم و رسیده پایین است. بعضی داروها نیز می‌توانند تولید شیر را کاهش دهند یا باعث خواب‌آلودگی، تحریک‌پذیری و مشکلات تغذیه در شیرخوار شوند.

براساس راهنمای CDC درباره مصرف داروهای نسخه‌ای در شیردهی، در بررسی ایمنی دارو باید نیاز مادر به درمان، مقدار انتقال دارو به شیر، اثر احتمالی بر تولید شیر و وضعیت سلامت شیرخوار در نظر گرفته شود.

چه عواملی بر ایمنی دارو در شیردهی تأثیر دارند؟

• نوع دارو: بعضی مواد مؤثره بیشتر از سایر داروها وارد شیر می‌شوند یا عوارض مهم‌تری دارند.
• مقدار و مدت مصرف: مصرف کوتاه‌مدت یک دارو ممکن است از مصرف طولانی‌مدت آن کم‌خطرتر باشد.
• سن شیرخوار: نوزادان تازه‌متولدشده ممکن است نسبت به کودکان بزرگ‌تر حساس‌تر باشند.
• نارس بودن نوزاد: بدن نوزادان نارس ممکن است داروها را کندتر دفع کند.
• سلامت کودک: زردی، بیماری کلیوی یا کبدی و سایر مشکلات زمینه‌ای می‌توانند تصمیم‌گیری را تغییر دهند.
• روش مصرف: داروهای موضعی یا استنشاقی در بعضی شرایط نسبت به انواع خوراکی، مواجهه کمتری برای شیرخوار ایجاد می‌کنند.
• مصرف هم‌زمان داروها: ترکیب چند دارو می‌تواند احتمال عوارض را افزایش دهد.

بنابراین هیچ فهرست عمومی نمی‌تواند جایگزین بررسی وضعیت مادر و شیرخوار توسط پزشک یا داروساز شود.

جدول داروهای مجاز و ممنوع در دوران شیردهی

جدول زیر وضعیت کلی برخی داروهای رایج را نشان می‌دهد. عبارت «معمولاً سازگار» به معنی مجاز بودن مصرف خودسرانه یا بی‌خطر بودن دارو برای همه مادران نیست.

این جدول برای آگاهی اولیه است. درباره داروهای نسخه‌ای، تصمیم به شروع، توقف یا جایگزینی دارو باید با نظر پزشک انجام شود.

مسکن‌های مجاز در دوران شیردهی

یکی از سؤال‌های رایج مادران این است که برای سردرد، دندان‌درد، دردهای پس از زایمان یا درد عضلانی چه مسکنی می‌توانند مصرف کنند. استامینوفن و ایبوپروفن از گزینه‌هایی هستند که برای بسیاری از مادران شیرده، در صورت نداشتن منع مصرف فردی، مناسب‌تر در نظر گرفته می‌شوند.

مصرف استامینوفن در دوران شیردهی

استامینوفن ساده یکی از مسکن‌های ترجیحی برای درمان درد خفیف تا متوسط و کاهش تب در دوران شیردهی است. مقدار کمی استامینوفن وارد شیر مادر می‌شود و در مصرف معمول، احتمال ایجاد عارضه در شیرخوار سالم پایین است. بااین‌حال، چند نکته مهم وجود دارد:

• استامینوفن ساده با داروهای ترکیبی حاوی استامینوفن یکسان نیست.
• برخی داروهای سرماخوردگی یا مسکن‌های ترکیبی نیز استامینوفن دارند.
• مصرف هم‌زمان چند فرآورده حاوی استامینوفن می‌تواند خطر مصرف بیش از حد را افزایش دهد.
• وجود بیماری کبدی یا مصرف داروهای دیگر ممکن است بر انتخاب مسکن تأثیر بگذارد.

پیش از مصرف، نام ماده مؤثره و مقدار آن را روی بسته بررسی کنید و درباره مصرف مناسب با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

مصرف ژلوفن و ایبوپروفن در شیردهی

ژلوفن یکی از نام‌های تجاری شناخته‌شده فرآورده‌های حاوی ایبوپروفن است. ایبوپروفن در بسیاری از راهنماهای پزشکی یکی از مسکن‌های ترجیحی دوران شیردهی محسوب می‌شود. این دارو در مقدار کمی وارد شیر مادر می‌شود و به دلیل ویژگی‌های دارویی آن، معمولاً احتمال مواجهه قابل‌توجه شیرخوار پایین است.

البته ایبوپروفن برای همه مادران مناسب نیست. سابقه زخم یا خونریزی گوارشی، بعضی بیماری‌های کلیوی، حساسیت به داروهای ضدالتهاب و مصرف داروهای هم‌زمان ممکن است انتخاب آن را محدود کند. بنابراین سازگاری ایبوپروفن با شیردهی، به معنی مناسب بودن آن برای تمام مادران نیست.

آیا ناپروکسن در شیردهی مجاز است؟

ناپروکسن نیز از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی است، اما در مقایسه با ایبوپروفن مدت بیشتری در بدن باقی می‌ماند.

به همین دلیل، برای بسیاری از مادران شیرده، ایبوپروفن گزینه ترجیحی محسوب می‌شود و مصرف ناپروکسن به بررسی بیشتری نیاز دارد؛ به‌خصوص زمانی که شیرخوار تازه‌متولدشده یا نارس است.

اگر ناپروکسن برای شما تجویز شده، بدون مشورت آن را با داروی دیگری جایگزین نکنید.

مصرف قرص‌های مسکن ترکیبی در شیردهی

داروهای ترکیبی ممکن است علاوه بر استامینوفن یا ایبوپروفن، حاوی مواد مؤثره دیگری مانند کافئین، داروهای ضدالتهاب یا ترکیبات خواب‌آور باشند. برای مثال، اگر درباره مصرف داروهایی با نام تجاری نوافن، آکسار یا سایر مسکن‌های چندجزئی سؤال دارید، باید ترکیب دقیق فرآورده بررسی شود. نام تجاری دارو به‌تنهایی برای تعیین ایمنی آن در دوران شیردهی کافی نیست. ترکیبات و مقدار مواد مؤثره درج‌شده روی بسته، همراه با وضعیت مادر و نوزاد، مبنای ارزیابی هستند.

داروهای سرماخوردگی و حساسیت در دوران شیردهی

داروهای سرماخوردگی ممکن است ترکیبی از مسکن، آنتی‌هیستامین، ضداحتقان و داروی ضدسرفه باشند. به همین دلیل، مناسب بودن یک ماده مؤثره لزوماً به معنی مناسب بودن تمام فرآورده نیست.

مصرف آنتی‌هیستامین‌ها در شیردهی

لوراتادین و ستیریزین از آنتی‌هیستامین‌های ترجیحی برای بسیاری از مادران شیرده هستند. دسلوراتادین نیز که ماده مؤثره برخی داروهای ضدحساسیت از جمله نئوتادین است، براساس اطلاعات موجود احتمال کمی برای ایجاد اثر نامطلوب در شیرخوار دارد؛ بااین‌حال، اطلاعات مستقیم درباره آن محدودتر است.

در مقابل، آنتی‌هیستامین‌های خواب‌آور مانند دیفن‌هیدرامین ممکن است باعث خواب‌آلودگی مادر و در برخی شرایط شیرخوار شوند. مصرف مکرر یا همراهی آنها با داروهای آرام‌بخش به توجه بیشتری نیاز دارد. در صورت نیاز به داروی ضدحساسیت، پزشک یا داروساز می‌تواند با توجه به علائم و شرایط شیردهی گزینه مناسب را انتخاب کند.

آیا قرص سرماخوردگی در شیردهی مجاز است؟

پاسخ به ترکیبات دارو بستگی دارد. برخی داروهای سرماخوردگی حاوی سودوافدرین هستند که ممکن است تولید شیر را کاهش دهد. این موضوع به‌ویژه برای مادرانی اهمیت دارد که تازه شیردهی را شروع کرده‌اند یا از قبل نگران کم بودن شیرشان هستند. همچنین مصرف داروهای چندجزئی ممکن است باعث دریافت ناخواسته چند ماده دارویی شود که همه آنها برای مادر ضروری نیستند.

برای گرفتگی بینی، روش‌های غیردارویی مانند محلول نمکی بینی ممکن است کمک‌کننده باشند. اگر به دارو نیاز دارید، بهتر است به‌جای انتخاب خودسرانه فرآورده‌های چندجزئی، با داروساز مشورت کنید.

مصرف آنتی‌بیوتیک در دوران شیردهی

بسیاری از آنتی‌بیوتیک‌ها با شیردهی سازگار هستند و معمولاً نیازی نیست مادر صرفاً به دلیل شروع درمان آنتی‌بیوتیکی، شیردهی را قطع کند.

آنتی‌بیوتیک‌های معمولاً سازگار با شیردهی

پنی‌سیلین‌ها مانند آموکسی‌سیلین و بسیاری از سفالوسپورین‌ها معمولاً از داروهایی هستند که در دوران شیردهی قابل‌استفاده‌اند. در بعضی موارد ممکن است شیرخوار دچار تغییرات موقت مدفوع، اسهال یا بثورات پوستی شود. در صورت مشاهده علائم غیرعادی باید با پزشک مشورت کرد.انتخاب آنتی‌بیوتیک باید براساس نوع عفونت، حساسیت دارویی و وضعیت سلامت مادر انجام شود.

داروهایی که نیاز به ارزیابی دقیق‌تر دارند

بعضی آنتی‌بیوتیک‌ها مانند مترونیدازول، نیتروفورانتوئین و داروهای خاص دیگر، بسته به شکل مصرف و شرایط شیرخوار ممکن است نیازمند بررسی جداگانه باشند. برای مثال، سن بسیار پایین شیرخوار، کمبود آنزیم G6PD یا بعضی بیماری‌های زمینه‌ای می‌توانند بر انتخاب برخی داروها اثر بگذارند. هیچ آنتی‌بیوتیکی را بدون تجویز شروع نکنید و درمان تجویزشده را نیز صرفاً به دلیل شیردهی خودسرانه متوقف نکنید.

مصرف داروهای معده در شیردهی

برای درمان سوزش معده، رفلاکس یا مشکلات گوارشی، بعضی داروها معمولاً با شیردهی سازگار هستند. آنتی‌اسیدهای رایج و برخی داروهای کاهنده اسید معده مانند فاموتیدین و امپرازول ممکن است در دوران شیردهی قابل‌استفاده باشند. بااین‌حال، همه داروهای مربوط به مشکلات گوارشی یکسان نیستند. داروهای ضدتهوع، ضداسپاسم یا ترکیبی ممکن است شرایط مصرف متفاوتی داشته باشند. در صورت ادامه درد معده، استفراغ مکرر یا وجود علائم نگران‌کننده، به‌جای مصرف مداوم داروهای بدون نسخه باید علت بیماری بررسی شود.

داروهای ضدافسردگی و اضطراب در شیردهی

ابتلا به افسردگی یا اضطراب پس از زایمان ممکن است نیازمند درمان دارویی باشد. بسیاری از مادران می‌توانند با انتخاب درمان مناسب، شیردهی را نیز ادامه دهند. سرترالین و پاروکستین از داروهای ضدافسردگی هستند که در برخی راهنماهای تخصصی به‌عنوان گزینه‌های ترجیحی دوران شیردهی معرفی شده‌اند. اما این موضوع به معنی مناسب بودن آنها برای همه افراد نیست. دارویی که پیش از زایمان برای مادر مؤثر بوده نیز ممکن است همچنان انتخاب مناسبی باشد.

داروهای ضدافسردگی، ضدتشنج و آرام‌بخش را نباید خودسرانه قطع یا جایگزین کرد. قطع ناگهانی بعضی از آنها ممکن است باعث بازگشت علائم یا عوارض دیگر شود. در صورت مصرف داروهای خواب‌آور یا آرام‌بخش، لازم است درباره خطر خواب‌آلودگی شیرخوار و ایمنی مراقبت از نوزاد نیز با پزشک صحبت شود.

مصرف داروهای بیماری‌های مزمن در شیردهی

وجود بیماری‌هایی مانند دیابت، فشار خون بالا، آسم یا اختلالات تیروئید لزوماً مانع شیردهی نیست. بسیاری از درمان‌های رایج از جمله انسولین، لووتیروکسین و برخی داروهای استنشاقی آسم با شیردهی سازگارند. بعضی داروهای فشار خون نیز براساس وضعیت مادر و شیرخوار قابل‌استفاده هستند. بااین‌حال، تمام داروهای یک گروه را نمی‌توان یکسان در نظر گرفت.

برای مثال، انتخاب داروی کنترل فشار خون یا ضدتشنج در مادری که نوزاد نارس دارد ممکن است با انتخاب دارو در مادر دارای شیرخوار سالم و بزرگ‌تر تفاوت داشته باشد. اگر دارویی را برای کنترل بیماری مزمن مصرف می‌کنید، پیش از قطع آن با پزشک معالج مشورت کنید. درمان‌نشدن بیماری مادر نیز می‌تواند برای او و مراقبت از نوزاد خطر ایجاد کند.

داروهای خطرناک یا نیازمند احتیاط ویژه در شیردهی

برخی داروها ممکن است برای شیرخوار عوارض جدی ایجاد کنند یا با ادامه شیردهی ناسازگار باشند.

کدئین و بعضی مسکن‌های مخدر

کدئین در دوران شیردهی توصیه نمی‌شود؛ زیرا ممکن است در بدن مادر به مورفین تبدیل شود و باعث خواب‌آلودگی شدید یا اختلال تنفس در شیرخوار شود. سایر مسکن‌های مخدر نیز باید با ارزیابی دقیق پزشکی مصرف شوند. درباره بعضی از آنها راهنماهای تخصصی و نهادهای نظارتی توصیه‌های متفاوتی دارند و شرایط فردی اهمیت زیادی دارد. مصرف خودسرانه مسکن‌های مخدر در دوران شیردهی مناسب نیست.

آسپرین و سالیسیلات‌ها

آسپرین در مقدارهایی که برای تسکین درد مصرف می‌شود، معمولاً انتخاب ترجیحی در دوران شیردهی نیست. بااین‌حال، مصرف آسپرین با مقدار پایین که پزشک برای یک بیماری خاص تجویز کرده، موضوع متفاوتی است و لزوماً به معنی ضرورت قطع درمان یا شیردهی نیست. اگر آسپرین برای شما تجویز شده، بدون مشورت با پزشک آن را قطع نکنید.

داروهای ضدسرطان و سرکوب‌کننده ایمنی

بعضی داروهای شیمی‌درمانی و داروهای مؤثر بر تقسیم سلولی ممکن است به شیرخوار آسیب برسانند. در صورت نیاز مادر به چنین درمان‌هایی، تیم پزشکی باید درباره سازگاری داروی مشخص با شیردهی، ضرورت قطع موقت یا طولانی‌مدت و روش تغذیه نوزاد تصمیم‌گیری کند. همه داروهای درمان سرطان یا بیماری‌های خودایمنی وضعیت یکسانی ندارند؛ بنابراین نباید بدون بررسی داروی مشخص درباره ممنوعیت یا مجاز بودن آن تصمیم گرفت.

ید رادیواکتیو و داروهای هسته‌ای

ید رادیواکتیو ۱۳۱ که در بعضی درمان‌های تیروئید استفاده می‌شود، با شیردهی ناسازگار است و به برنامه‌ریزی تخصصی نیاز دارد. اما تمام مواد مورد استفاده در تصویربرداری پزشکی، رادیواکتیو یا ناسازگار با شیردهی نیستند. نوع ماده و هدف تصویربرداری تعیین‌کننده است.

آیا بعد از سی‌تی‌اسکن یا MRI باید شیردهی را قطع کرد؟

در بیشتر موارد، دریافت مواد حاجب یددار رایج برای سی‌تی‌اسکن یا مواد حاجب گادولینیومی متداول برای MRI، نیازمند قطع شیردهی نیست. مقدار اندکی از این مواد وارد شیر می‌شود و جذب آنها از دستگاه گوارش شیرخوار معمولاً بسیار پایین است. این موضوع با تصویربرداری پزشکی هسته‌ای و استفاده از مواد رادیواکتیو تفاوت دارد؛ برای بعضی از آن روش‌ها ممکن است توقف موقت یا طولانی‌تر شیردهی لازم باشد. پیش از تصویربرداری، حتماً به مرکز درمانی اطلاع دهید که شیر می‌دهید و نام ماده مورد استفاده را بپرسید.

مصرف داروهای گیاهی و مکمل‌ها در دوران شیردهی

گیاهی یا طبیعی بودن یک محصول به معنی بی‌خطر بودن آن نیست. مقدار مواد مؤثره، خلوص و احتمال تداخل با داروهای دیگر در فرآورده‌های گیاهی ممکن است متفاوت باشد. همچنین اطلاعات کافی درباره اثر بعضی از گیاهان دارویی بر تولید شیر یا سلامت شیرخوار وجود ندارد. اگر از دمنوش‌ها، مکمل‌های گیاهی یا محصولات افزایش شیر استفاده می‌کنید، بهتر است با گیاهان دارویی ممنوع در شیردهی نیز آشنا شوید.

ویتامین‌ها و مکمل‌های معمول نیز باید متناسب با نیاز مادر انتخاب شوند. مصرف بیش از حد بعضی ویتامین‌ها یا ترکیب چند مکمل ممکن است زیان‌آور باشد. برای آشنایی بیشتر با نیازهای تغذیه‌ای این دوره، می‌توانید مطلب ویتامین‌های ضروری بعد از زایمان را مطالعه کنید.

هنگام مصرف دارو در شیردهی چه نکاتی را رعایت کنیم؟

برای کاهش احتمال عوارض، رعایت چند نکته کاربردی اهمیت دارد:

۱. هنگام مراجعه به پزشک یا داروساز، شیرده بودن خود را اعلام کنید.

۲. سن نوزاد، نارس بودن او و بیماری‌های احتمالی‌اش را توضیح دهید.

۳. نام تمام داروهای نسخه‌ای، بدون نسخه و مکمل‌هایی را که مصرف می‌کنید، اعلام کنید.

۴. ترکیبات داروهای چندجزئی را روی برچسب بررسی کنید.

۵. مقدار یا زمان مصرف دارو را بدون نظر پزشک تغییر ندهید.

۶. پس از شروع داروی جدید، به تغییرات تغذیه، خواب، هوشیاری و رفتار شیرخوار توجه کنید.

۷. درباره قطع یا ادامه شیردهی بر اساس یک فهرست اینترنتی تصمیم نگیرید.

۸. اگر دارویی با شیردهی سازگار نیست، درباره جایگزین درمانی یا روش حفظ تولید شیر با تیم درمان مشورت کنید.

در کنار داروها، عوامل دیگری مانند بعضی مواد خوراکی، کافئین و نیکوتین نیز ممکن است بر مادر یا شیرخوار تأثیر بگذارند. در مقاله تأثیر تغذیه مادر بر شیر مادر درباره این موضوع بیشتر توضیح داده شده است.

از کجا بفهمیم داروی مادر روی نوزاد تأثیر گذاشته است؟

همه تغییرات رفتار نوزاد به داروی مصرف‌شده توسط مادر مربوط نیستند. بااین‌حال، بعضی علائم پس از شروع داروی جدید نیازمند توجه‌اند:

• خواب‌آلودگی غیرمعمول
• کاهش تمایل به شیر خوردن
• بی‌قراری بیشتر از معمول
• اسهال یا استفراغ جدید
• بثورات پوستی
• کاهش تعداد پوشک‌های خیس
• افزایش وزن نامناسب در طول زمان

در صورت مشاهده چنین تغییراتی، برای بررسی علت با پزشک کودک تماس بگیرید.

اگر نوزاد به‌سختی بیدار می‌شود، دچار مشکل تنفسی شده، کبودی دارد، بسیار شل و بی‌حال است یا پاسخ طبیعی نمی‌دهد، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.

آیا برای مصرف دارو باید شیر مادر را دوشید و دور ریخت؟

خیر، این کار برای بیشتر داروهای سازگار با شیردهی ضروری نیست. براساس راهنمای NHS درباره شیردهی و مصرف دارو، بسیاری از داروهای رایج را می‌توان در دوران شیردهی استفاده کرد و لزوماً نیازی به قطع شیردهی نیست.

برای برخی داروها یا اقدامات پزشکی خاص، ممکن است پزشک توقف موقت شیردهی را توصیه کند. در چنین شرایطی باید درباره مدت توقف، امکان استفاده از شیر دوشیده‌شده قبلی و حفظ تولید شیر راهنمایی اختصاصی دریافت کنید. دوشیدن و دور ریختن شیر، به‌خودی‌خود باعث خروج سریع‌تر دارو از بدن مادر نمی‌شود.

جمع‌بندی

بسیاری از داروها در دوران شیردهی قابل‌استفاده‌اند. استامینوفن ساده و ایبوپروفن از مسکن‌های ترجیحی هستند و بعضی آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای ضدحساسیت و درمان‌های بیماری‌های مزمن نیز معمولاً با شیردهی سازگاری دارند. در مقابل، داروهایی مانند کدئین، برخی داروهای ضدسرطان و بعضی مواد رادیواکتیو ممکن است برای شیرخوار خطرناک باشند.

داروهای ترکیبی، ضداحتقان‌ها و آرام‌بخش‌ها نیز به بررسی دقیق‌تری نیاز دارند. مهم‌ترین اصل این است که نه داروی ضروری را خودسرانه قطع کنید و نه صرفاً به دلیل مصرف دارو، شیردهی را متوقف کنید. پزشک یا داروساز می‌تواند با در نظر گرفتن شرایط مادر و شیرخوار، درباره درمان مناسب راهنمایی کند.

پرسش‌های متداول