یکی از اولین سؤال‌هایی که بعد از مثبت شدن تست بارداری برای خیلی از والدین پیش می‌آید این است: «قلب جنین کی تشکیل می‌شود؟» این سؤال ساده، در واقع سه موضوع متفاوت را در خودش دارد؛ زمان شروع تشکیل بافت قلب، زمان آغاز فعالیت قلبی و زمانی که این فعالیت در سونوگرافی یا با دستگاه‌های دیگر قابل مشاهده یا شنیدن است.

برای پاسخ دقیق، یک نکته مهم را باید از همان ابتدا بدانیم: سن بارداری معمولاً از اولین روز آخرین قاعدگی محاسبه می‌شود، در حالی که بعضی منابع جنین‌شناسی سن را از زمان لقاح می‌گویند. این دو تقریباً دو هفته با هم اختلاف دارند. در این مقاله همه هفته‌ها بر اساس سن رایج بارداری یعنی محاسبه از آخرین قاعدگی نوشته شده‌اند، مگر جایی که خلاف آن مشخص شده باشد.

۴. قلب جنین از چند هفتگی تشکیل می‌شود؟

فرایند ساخت قلب خیلی زود و در اوایل بارداری آغاز می‌شود. ابتدا گروهی از سلول‌های تخصص‌یافته به ساختار ساده‌ای شبیه لوله تبدیل می‌شوند. این ساختار اولیه در ادامه خم می‌شود، بخش‌های مختلف آن تغییر شکل می‌دهند و به‌تدریج حفره‌ها، دریچه‌ها و مسیرهای ورود و خروج خون شکل می‌گیرند.

در منابع جنین‌شناسی، فعالیت اولیه لوله قلب حدود روز ۲۲ تا ۲۳ پس از لقاح گزارش شده است. چون سن بارداری پزشکی از آخرین قاعدگی حساب می‌شود، این زمان تقریباً با حوالی هفته پنجم تا ششم بارداری هم‌زمان است. بنابراین وقتی می‌گوییم «قلب جنین در هفته ششم می‌زند»، منظور یک قلب چهارحفره‌ای و کاملاً بالغ نیست؛ بلکه صحبت از فعالیت ریتمیک در قلب در حال تکامل است. برای دیدن تصویر کامل‌تر از تغییرات سایر اندام‌ها در همین بازه، راهنمای رشد جنین هفته به هفته را هم ببینید.

جدول زمانی رشد قلب جنین هفته به هفته

تفاوت تشکیل قلب با دیده شدن فعالیت قلبی در سونوگرافی

«تشکیل قلب» و «دیده شدن ضربان» یک اتفاق واحد نیستند. رشد قلب از سطح سلولی و تشکیل لوله اولیه شروع می‌شود، اما چیزی که در سونوگرافی اوایل بارداری دیده می‌شود، حرکات ریتمیک یا فعالیت قلبی است. انجمن رادیولوژی اولتراسوند نیز برای سه‌ماهه اول استفاده از اصطلاح «فعالیت قلبی» را دقیق‌تر از «ضربان قلب» می‌داند، چون قلب در این مرحله هنوز در حال شکل‌گیری است.

به همین دلیل ممکن است دو جمله ظاهراً متفاوت، هر دو درست باشند: «رشد قلب از هفته‌های بسیار ابتدایی شروع شده» و «فعالیت قلبی در حدود هفته ششم در سونوگرافی دیده می‌شود». اولی درباره فرایند رشد است و دومی درباره قابلیت تشخیص با تصویربرداری. اگر سوالتان بیشتر درباره زمانی است که این فعالیت قابل شنیدن می‌شود، مقاله زمان شنیدن ضربان قلب جنین تفاوت روش‌های بررسی را توضیح می‌دهد.

قلب جنین در چند ماهگی تشکیل می‌شود؟

اگر بخواهیم جواب را به ماه بگوییم، شروع رشد قلب در ماه دوم بارداری است و بخش مهمی از شکل‌گیری اولیه آن طی ماه دوم و ابتدای ماه سوم پیش می‌رود. فعالیت قلبی نیز معمولاً در همین ماه دوم قابل مشاهده می‌شود. با این حال، قلب در پایان ماه دوم «تمام‌شده» نیست و رشد ساختارها، عضله قلب، سیستم هدایت الکتریکی و عروق در ادامه بارداری ادامه پیدا می‌کند.

جنین چهل روزه قلب دارد؟

چهل روز بارداری، اگر از اولین روز آخرین قاعدگی حساب شود، تقریباً برابر با ۵ هفته و ۵ روز است. در این زمان رشد قلب اولیه آغاز شده و ممکن است فعالیت قلبی در سونوگرافی واژینال دیده شود، اما تضمینی نیست که در همه بارداری‌ها دقیقاً در روز چهلم قابل مشاهده باشد. تفاوت در زمان تخمک‌گذاری، تاریخ واقعی لقاح، نوع سونوگرافی و اندازه رویان روی زمان دیده شدن تأثیر می‌گذارد.

اگر منظور از «جنین چهل روزه» چهل روز پس از لقاح باشد، سن بارداری پزشکی تقریباً دو هفته بیشتر خواهد بود. همین تفاوت در شیوه محاسبه یکی از علت‌های رایج سردرگمی در پاسخ‌های اینترنتی است.

آیا جنین یک ماهه قلب دارد؟

در حدود چهار هفتگی بارداری، هنوز برای صحبت درباره یک قلب تشکیل‌شده یا انتظار مشاهده فعالیت قلبی زود است. سلول‌ها و ساختارهای اولیه‌ای که در ادامه سیستم قلبی‌عروقی را می‌سازند در حال شکل‌گیری هستند، اما معمولاً نباید از یک سونوگرافی چهارهفتگی انتظار مشاهده واضح فعالیت قلبی داشت.

اگر در هفته ششم فعالیت قلبی دیده نشد، چه معنایی دارد؟

ندیدن فعالیت قلبی در یک سونوگرافی خیلی زود، به‌تنهایی به معنی وجود مشکل قطعی نیست. گاهی سن بارداری کمتر از چیزی است که بر اساس آخرین قاعدگی تصور می‌شود؛ برای مثال تخمک‌گذاری یا لقاح دیرتر اتفاق افتاده است. نوع سونوگرافی نیز مهم است و سونوگرافی واژینال در مراحل خیلی ابتدایی معمولاً جزئیات بیشتری از سونوگرافی شکمی نشان می‌دهد.

پزشک نتیجه را فقط با «شماره هفته» تفسیر نمی‌کند؛ اندازه رویان، طول سری-نشیمنگاهی (CRL)، وجود ساک بارداری و کیسه زرده و یافته‌های قبلی هم در تصمیم‌گیری نقش دارند. راهنماهای پزشکی تأکید می‌کنند که در موارد نامشخص ممکن است یک سونوگرافی به‌تنهایی برای تشخیص کافی نباشد و بررسی مجدد در زمان مناسب لازم باشد. برای جزئیات بیشتر درباره تغییرات همین بازه، مطلب رشد جنین در هفته ششم را نیز مطالعه کنید.

از چه زمانی صدای قلب جنین شنیده می‌شود؟

زمان «دیدن فعالیت قلبی در سونوگرافی» با «شنیدن با داپلر روی شکم» فرق دارد. در یک سونوگرافی واژینال ممکن است فعالیت قلبی در هفته‌های ابتدایی دیده شود، اما دستگاه داپلر دستی معمولاً دیرتر قادر به دریافت ضربان است. بعضی مراکز از حدود هفته ۱۰ تا ۱۲ می‌توانند با داپلر آن را پیدا کنند و در برخی مراقبت‌ها این کار از هفته‌های بالاتر انجام می‌شود. بنابراین شنیده نشدن صدای قلب با داپلر در هفته‌های خیلی زود، با نبود فعالیت قلبی در سونوگرافی یکی نیست.

چه زمانی ساختار قلب جنین دقیق‌تر بررسی می‌شود؟

سونوگرافی سه‌ماهه اول می‌تواند وجود فعالیت قلبی را نشان دهد، اما برای بررسی کامل ساختار قلب خیلی زود است. سونوگرافی استاندارد آناتومی جنین معمولاً در بازه ۱۸ تا ۲۲ هفتگی انجام می‌شود و نماهای مختلف قلب، حفره‌ها و عروق بزرگ را بررسی می‌کند.

اگر در سونوگرافی غربالگری مورد مشکوکی دیده شود یا عوامل خطر مشخصی وجود داشته باشد، پزشک ممکن است اکوکاردیوگرافی جنین درخواست کند. طبق راهنمای American Society of Echocardiography، زمان مطلوب اکوکاردیوگرافی جامع از روی شکم ۱۸ تا ۲۲ هفتگی است. در بارداری‌های پرخطر، ارزیابی تخصصی می‌تواند زودتر و حتی حدود ۱۲ تا ۱۴ هفتگی انجام شود، ولی معمولاً باید در سه‌ماهه دوم تکرار شود. جزئیات زمان، کاربرد و موارد ارجاع در راهنمای اکوکاردیوگرافی قلب جنین توضیح داده شده است.

چه کسانی ممکن است به اکوکاردیوگرافی جنین نیاز داشته باشند؟

اکوی قلب برای همه بارداری‌ها به‌صورت روتین لازم نیست. پزشک بر اساس یافته‌های سونوگرافی و سابقه مادر و خانواده تصمیم می‌گیرد. مواردی که می‌توانند باعث ارجاع برای بررسی تخصصی‌تر شوند شامل موارد زیر هستند:

• مشکوک بودن ساختار یا ریتم قلب در سونوگرافی معمول بارداری.
• وجود برخی ناهنجاری‌های دیگر جنین یا نتایج ژنتیکی خاص.
• سابقه بعضی بیماری‌های قلبی مادرزادی در بستگان درجه یک جنین.
• برخی بیماری‌های مادر مانند دیابت پیش از بارداری یا بعضی بیماری‌های خودایمنی.
• مصرف یا مواجهه با بعضی داروها و عوامل تراتوژن که پزشک آن‌ها را پرخطر تشخیص می‌دهد.

داشتن یک عامل خطر به معنی وجود حتمی بیماری قلبی در جنین نیست؛ فقط ممکن است دلیل کافی برای بررسی دقیق‌تر باشد.

عوامل مرتبط با سلامت قلب جنین در بارداری

بیشتر ناهنجاری‌های مادرزادی قلب یک علت واحد و قابل پیش‌بینی ندارند و می‌توانند حاصل ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی باشند. با این حال، کنترل بیماری‌های زمینه‌ای، به‌ویژه دیابت، پرهیز از سیگار و الکل و بررسی داروهای مصرفی با پزشک از اصول مهم مراقبت پیش از بارداری و دوران بارداری است. داروی تجویزی را خودسرانه قطع یا شروع نکنید؛ بعضی داروها برای سلامت مادر ضروری‌اند و تصمیم درباره ادامه یا جایگزینی آن‌ها باید پزشکی باشد.

زمان مناسب برای مراجعه و بررسی پزشکی

این مقاله برای توضیح روند طبیعی رشد قلب نوشته شده و نمی‌تواند نتیجه سونوگرافی یک بارداری مشخص را تفسیر کند. اگر خونریزی واژینال، درد قابل‌توجه یا یک‌طرفه شکم، سرگیجه شدید یا غش دارید، یا پزشک درباره محل بارداری یا روند رشد نگرانی دارد، باید ارزیابی پزشکی انجام شود. همچنین اگر در سونوگرافی فعالیت قلبی دیده نشده، زمان تکرار بررسی را بر اساس نظر پزشک انجام دهید و صرفاً با عدد هفته بارداری نتیجه‌گیری نکنید.

جمع‌بندی

زمان تشکیل قلب جنین یک نقطه واحد روی تقویم نیست. رشد قلب از هفته‌های ابتدایی شروع می‌شود، فعالیت قلبی معمولاً حوالی هفته ششم قابل مشاهده می‌شود و شکل‌گیری ساختارهای اصلی در هفته‌های بعد با سرعت زیادی ادامه پیدا می‌کند. به همین دلیل، «ندیدن ضربان در یک سونوگرافی خیلی زود» و «تشکیل نشدن قلب» دو مفهوم یکسان نیستند.

اگر نتیجه سونوگرافی شما با جدول این مقاله متفاوت است، به جای مقایسه با تجربه دیگران، سن واقعی بارداری، اندازه رویان و یافته‌های اسکن را با متخصص زنان یا پزشک بررسی کنید. در موضوعات اوایل بارداری، چند روز اختلاف می‌تواند در آنچه روی سونوگرافی دیده می‌شود تفاوت ایجاد کند.

سوالات متداول