بیشتر کودکان پیش از گفتن اولین کلمه، ماهها با صدا، نگاه، اشاره و آواسازی ارتباط برقرار میکنند. تا حدود یکسالگی بسیاری از کودکان «مامان»، «بابا» یا نام ویژهای برای والد میگویند؛ در ۱۵ ماهگی معمولاً تلاش برای گفتن یک یا دو کلمه دیگر دیده میشود، در ۱۸ ماهگی بیشتر کودکان دستکم چند کلمه معنادار دارند و تا دو سالگی انتظار میرود بتوانند دو کلمه را کنار هم بگذارند؛ مثل «آب بده». این سنها نقطه عطفاند، نه موعد قطعی. اگر کودک مهارتی را که قبلاً داشته از دست داده، به صداها واکنش کمی دارد، یا تا دو سالگی کلمات را با هم ترکیب نمیکند، بهتر است با پزشک کودک و در صورت نیاز شنواییشناس یا گفتاردرمانگر مشورت شود.

اینکه «بچه از چند ماهگی حرف می‌زند؟» سؤال ساده‌ای به نظر می‌رسد، اما جواب آن فقط یک عدد نیست. حرف زدن نتیجه مسیری است که از شنیدن صدا، نگاه کردن به صورت والد، نوبت‌گیری در آواسازی، اشاره کردن و فهمیدن کلمات شروع می‌شود و بعد به کلمه و جمله می‌رسد.

در جدول زمانی حرف زدن کودک بهتر است به جای مقایسه با یک کودک دیگر، چند نشانه را کنار هم ببینیم: آیا کودک صدا تولید می‌کند؟ اسمش را می‌شناسد؟ اشاره می‌کند؟ دستور ساده را می‌فهمد؟ کلمه معنادار می‌گوید؟ و آیا مهارت‌هایش در حال پیشرفت هستند؟ در ادامه، مسیر معمول رشد گفتار و زبان را بر اساس نقاط عطف CDC، AAP و ASHA مرور می‌کنیم.

جدول زیر یک راهنمای رشد است، نه ابزار تشخیص. CDC نقاط عطف را مهارت‌هایی تعریف می‌کند که حدود ۷۵ درصد یا بیشتر کودکان تا سن مشخصی انجام می‌دهند. بنابراین چند هفته یا چند ماه تفاوت در بعضی مهارت‌ها ممکن است طبیعی باشد، اما عقب‌افتادن چند مهارت ارتباطی یا از دست دادن مهارت‌های قبلی باید بررسی شود.

کودک از چند ماهگی اولین کلمات را می‌گوید؟

برای خیلی از خانواده‌ها «حرف زدن» یعنی شنیدن یک کلمه واضح، اما رشد زبان خیلی زودتر شروع می‌شود. نوزاد ابتدا با گریه، نگاه و صدا ارتباط برقرار می‌کند؛ حدود چهار تا هفت ماهگی آواسازی و تقلید صدا بیشتر می‌شود و در نیمه دوم سال اول، هجاهایی مثل «با»، «ما» یا «دا» را تکرار می‌کند. تا حدود یک‌سالگی بسیاری از کودکان می‌توانند برای والد یک نام ویژه مثل مامان یا بابا به کار ببرند.

اگر کودک یک‌ساله هنوز واژه واضح زیادی ندارد، به‌تنهایی به معنی مشکل نیست. مهم است ببینیم آیا به اسم خود واکنش دارد، به اشیا یا آدم‌ها اشاره می‌کند، صدای شما را دنبال می‌کند و برای ارتباط تلاش دارد یا نه.

حرف زدن کودک در ۱۵ و ۱۸ ماهگی

در ۱۵ ماهگی، تلاش برای گفتن یک یا دو واژه غیر از «مامان» و «بابا» یکی از نقاط عطف ارتباطی است. تا ۱۸ ماهگی، CDC انتظار دارد بیشتر کودکان برای گفتن سه کلمه یا بیشتر غیر از نام والد تلاش کنند و یک دستور ساده مثل «توپ را بده» را بدون نیاز به اشاره انجام دهند. در این سن، تلفظ لازم نیست شبیه گفتار بزرگسال باشد. ممکن است کودک برای «توپ» فقط بخش کوتاهی از کلمه را بگوید، اما اگر آن صدا را به‌طور ثابت برای همان مفهوم استفاده می‌کند، می‌تواند یک کلمه معنادار محسوب شود.

کودک دو ساله چقدر باید حرف بزند؟

در دو سالگی بهتر است فقط تعداد واژه‌ها را نشماریم. نقطه عطف مهم این است که کودک بتواند دو کلمه را برای انتقال یک مفهوم کنار هم قرار دهد؛ مثل «آب بده»، «مامان بیا» یا «توپ من». AAP در توضیح رشد زبان دو سالگی به واژگان رو به گسترش و جمله‌های دو یا سه کلمه‌ای اشاره می‌کند؛ CDC نیز ترکیب حداقل دو کلمه را یکی از نقاط عطف اصلی این سن می‌داند.

اگر کودک کلمات زیادی دارد اما هیچ‌وقت آن‌ها را ترکیب نمی‌کند، یا برعکس کلمات کمی دارد ولی درک زبانش هم ضعیف است، بررسی تخصصی ارزشمند است. اینجا کیفیت ارتباط به اندازه تعداد واژه‌ها اهمیت دارد.

سن حرف زدن کودک پسر و دختر؛ آیا واقعاً فرق دارد؟

این سؤال در سرچ‌های صفحه بسیار پرتکرار است. بعضی مطالعات در سال‌های اول زندگی میانگین کوچکی به نفع دختران در برخی مهارت‌های زبانی گزارش کرده‌اند، اما مرورهای پژوهشی تأکید می‌کنند که این تفاوت‌ها ثابت، بزرگ یا قابل استفاده به‌عنوان یک «جدول جداگانه برای پسر و دختر» نیستند. بنابراین نمی‌توان گفت هر پسر به‌طور طبیعی چند ماه دیرتر از دختر حرف می‌زند.

به زبان ساده: ممکن است در میانگین جمعیت تفاوت‌هایی دیده شود، اما برای تصمیم‌گیری درباره یک کودک مشخص باید نقاط عطف ارتباطی همان سن، روند پیشرفت، شنوایی و نحوه تعامل او را بررسی کرد. پسر بودن دلیل مناسبی برای نادیده گرفتن تأخیر محسوس گفتار نیست.

تفاوت حرف زدن، زبان و درک کودک

گاهی والد می‌گوید «کودکم حرف نمی‌زند» اما کودک با اشاره، نگاه و انجام دستورها ارتباط خوبی دارد. گفتار یعنی تولید صدا و کلمات؛ زبان گسترده‌تر است و فهمیدن، انتخاب واژه، جمله‌سازی و ارتباط را هم شامل می‌شود. به همین دلیل پزشک یا گفتاردرمانگر فقط تعداد کلمات را نمی‌پرسد.

• گفتار بیانی: کودک چه صداها، کلمات و جمله‌هایی تولید می‌کند؟
• زبان دریافتی: کودک چقدر از حرف‌ها و دستورهای روزمره را می‌فهمد؟
• ارتباط غیرکلامی: آیا اشاره می‌کند، تماس چشمی دارد و برای نشان دادن چیزی توجه شما را جلب می‌کند؟
• شنوایی: آیا به صداهای محیط، اسم خود یا صدای آرام واکنش مناسب نشان می‌دهد؟

چه کارهایی به رشد گفتار کودک کمک می‌کند؟

هدف، وادار کردن کودک به تکرار کلمه نیست؛ بهترین محیط زبانی زمانی شکل می‌گیرد که گفت‌وگو بخشی از بازی و زندگی روزانه باشد. برای ایده‌های بیشتر می‌توانید بخش راهکارهای حرف زدن با کودک را هم ببینید؛ اما چند کار ساده را می‌توانید از همین امروز شروع کنید:

• کارهای روزمره را با جمله‌های کوتاه توصیف کنید: «داریم کفش می‌پوشیم» یا «سیب را می‌بریم».
• وقتی کودک کلمه‌ای می‌گوید، همان را یک مرحله گسترش دهید: «ماشین» → «ماشین آبی».
• کتاب تصویری بخوانید و به جای امتحان گرفتن، درباره تصویرها گفت‌وگو کنید.
• برای پاسخ دادن مکث کنید؛ همه جمله را به جای کودک کامل نکنید.
• صفحه‌نمایش را جایگزین گفت‌وگوی رو‌در‌رو نکنید؛ تعامل زنده فرصت نوبت‌گیری و پاسخ را ایجاد می‌کند.
• اگر خانواده دو یا چند زبان استفاده می‌کند، با زبانی که در آن طبیعی‌تر و راحت‌تر هستید با کودک حرف بزنید؛ دو‌زبانه بودن به‌خودی‌خود علت تأخیر زبان نیست.

چه زمانی دیر حرف زدن کودک نیاز به بررسی دارد؟

تفاوت فردی وجود دارد، اما بعضی نشانه‌ها بهتر است با «صبر کنیم خودش درست شود» کنار گذاشته نشوند. مراجعه زودهنگام به معنی تشخیص قطعی اختلال نیست؛ هدف این است که اگر شنوایی، رشد زبان یا ارتباط نیاز به حمایت دارد، زمان از دست نرود.

• کودک به صداها یا اسم خود واکنش کمی نشان می‌دهد یا درباره شنوایی او تردید دارید.
• تا حدود ۱۵ تا ۱۸ ماهگی تلاش واضحی برای استفاده از کلمات معنادار دیده نمی‌شود.
• تا دو سالگی هنوز دو کلمه را برای بیان یک مفهوم کنار هم نمی‌گذارد.
• درک دستورهای ساده ضعیف است یا کودک برای ارتباط از اشاره، نگاه و ژست بسیار کم استفاده می‌کند.
• هر مهارت گفتاری، زبانی یا اجتماعی که قبلاً وجود داشته، از بین رفته یا کمتر شده است.
• تا سه سالگی گفتار برای افراد خارج از خانواده بیشتر اوقات بسیار دشوار قابل فهم است یا گفت‌وگوی رفت‌وبرگشتی شکل نمی‌گیرد.

اگر درباره مسیر رشد کلی کودک سؤال دارید، مقایسه گفتار با دیگر حوزه‌های رشد هم مفید است؛ برای همین می‌توانید جدول زمانی راه رفتن کودک و جدول زمانی قد و وزن کودک را هم بررسی کنید.

ارزیابی دیر حرف زدن کودک معمولاً شامل چه چیزهایی است؟

پزشک ابتدا رشد کلی، سابقه تولد و بیماری‌ها، تعامل اجتماعی و سابقه خانوادگی را بررسی می‌کند. چون شنوایی نقش پایه‌ای در رشد زبان دارد، در صورت نگرانی ممکن است ارزیابی شنوایی توصیه شود. گفتاردرمانگر یا آسیب‌شناس گفتار و زبان نیز زبان دریافتی، بیان، بازی، ژست‌ها، وضوح گفتار و نحوه ارتباط را بررسی می‌کند.

برای بررسی دقیق‌تر نشانه‌ها، صفحه چطور بفهمید کودکتان در مهارت صحبت کردن نیاز به بررسی بیشتری دارد می‌تواند مکمل این جدول زمانی باشد.

جدول رشد گفتار را چگونه در خانه استفاده کنیم؟

بهتر است این جدول را به چک‌لیست اضطراب تبدیل نکنید. هر یک تا دو ماه، چند نمونه از کلمات، جمله‌ها، میزان فهم دستورها و شیوه ارتباط کودک را یادداشت کنید. ویدئوی کوتاه از بازی یا کتاب‌خواندن هم می‌تواند در صورت مراجعه به پزشک یا گفتاردرمانگر تصویر دقیق‌تری از توانایی واقعی کودک ارائه دهد. اگر دنبال جزئیات بیشتری از مراحل مهارت گفتاری هستید، مقاله جدول زمانی رشد صحبت کردن و حرف زدن کودک را هم بخوانید.

جمع‌بندی

جدول زمانی حرف زدن کودک قرار نیست زمان دقیق زبان باز کردن همه کودکان را تعیین کند؛ نقش آن این است که مسیر رشد را قابل مشاهده کند. از آواسازی و اشاره تا اولین کلمه، ترکیب دو واژه و مکالمه، هر مرحله بر مرحله قبلی ساخته می‌شود.

اگر کودک شما کمی با جدول تفاوت دارد اما پیوسته در حال یادگیری و ارتباط است، مقایسه روزانه با همسالان کمکی نمی‌کند. در مقابل، اگر چند نقطه عطف ارتباطی عقب مانده، شنوایی مشکوک است یا مهارتی از دست رفته، موضوع را زودتر با پزشک کودک در میان بگذارید. ارزیابی زودهنگام می‌تواند مشخص کند کودک فقط به زمان بیشتری نیاز دارد یا بهتر است از حمایت تخصصی استفاده کند.

مطالب این مقاله برای افزایش آگاهی والدین تهیه شده است و جایگزین معاینه، تشخیص یا تجویز پزشک کودک نیست.

سوالات متداول