تب در کودکان؛ از درجه تب تا مراقبت و علائم خطر

تب در کودکان معمولاً از دمای ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر شروع می‌شود. بااین‌حال، برای تشخیص اینکه تب کودک نگران‌کننده است یا نه، فقط نباید به عدد دماسنج توجه کرد. سن کودک، وضعیت هوشیاری، تنفس، میزان نوشیدن مایعات و علائم همراه تب اهمیت زیادی دارند.

برای مثال، تب ۳۸ درجه در نوزاد زیر سه ماه نیازمند بررسی فوری پزشکی است؛ اما همین دما در کودک دوساله‌ای که هوشیار است، مایعات می‌نوشد و حال عمومی خوبی دارد، ممکن است با مراقبت در خانه کنترل شود. در ادامه با درجه تب طبیعی کودکان، روش صحیح اندازه‌گیری دمای بدن، علت تب، راه‌های مراقبت و زمان مراجعه به پزشک آشنا می‌شوید.

تب در کودکان از چند درجه شروع می‌شود؟

دمای طبیعی بدن کودکان معمولاً نزدیک به ۳۷ درجه سانتی‌گراد است، اما عدد ثابتی ندارد. دمای بدن ممکن است با توجه به ساعت روز، فعالیت کودک، لباس، دمای محیط و محل اندازه‌گیری کمی تغییر کند. به‌طور کلی، دمای ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر تب محسوب می‌شود. بااین‌حال، اندازه‌گیری زیر بغل، گوش یا سایر روش‌ها ممکن است نتیجه یکسانی نداشته باشد.

جدول درجه تب در کودکان

این جدول برای راهنمایی اولیه است و جایگزین ارزیابی پزشکی نیست. به‌ویژه در کودکان بزرگ‌تر از شش ماه، ارتفاع تب به‌تنهایی شدت بیماری را نشان نمی‌دهد. بر اساس راهنمای NICE درباره تب در کودکان زیر پنج سال، سن کودک، علائم هشدار و وضعیت عمومی او از عوامل مهم تصمیم‌گیری درباره نیاز به بررسی پزشکی هستند.

تب ۳۸ درجه در نوزاد خطرناک است؟

در نوزادان و شیرخواران کمتر از سه ماه، دمای ۳۸ درجه یا بالاتر نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است؛ حتی اگر نوزاد در ظاهر آرام باشد یا به‌خوبی شیر بخورد. در این شرایط نباید منتظر افزایش تب یا تأثیر داروی تب‌بر ماند. در شیرخواران سه تا شش‌ماهه نیز دمای ۳۹ درجه یا بالاتر نیازمند بررسی پزشکی فوری است. در کودکان بالاتر از شش ماه، تصمیم‌گیری علاوه بر دما به وضعیت عمومی، علائم همراه و مدت تب بستگی دارد.

روش صحیح اندازه‌گیری تب در کودکان

دست گذاشتن روی پیشانی یا صورت کودک ممکن است به شما نشان دهد که بدن او گرم‌تر از معمول شده است، اما برای تعیین درجه تب کافی نیست. بهتر است دمای بدن با دماسنج مناسب اندازه‌گیری شود.

اندازه‌گیری تب از زیر بغل

برای کودکان زیر پنج سال، استفاده از دماسنج دیجیتال زیر بغل یکی از روش‌های توصیه‌شده است.

۱. کودک را در وضعیت راحت قرار دهید.

۲. نوک دماسنج را در قسمت بالایی زیر بغل بگذارید.

۳. بازوی کودک را به‌آرامی کنار بدن نگه دارید.

۴. مطابق دستور دستگاه، تا پایان اندازه‌گیری صبر کنید.

۵. عدد نمایش‌داده‌شده را همراه با زمان و محل اندازه‌گیری یادداشت کنید.

اگر کودک تازه حمام کرده، فعالیت زیادی داشته یا در پتوی ضخیم پیچیده شده است، چند دقیقه صبر کنید و سپس دوباره دما را اندازه بگیرید.

آیا دماسنج پیشانی یا گوش دقیق است؟

دماسنج‌های گوشی مادون‌قرمز در صورت مناسب‌بودن برای سن کودک و استفاده صحیح می‌توانند کاربرد داشته باشند؛ اما قرارگیری نادرست دستگاه، به‌ویژه در شیرخواران کوچک، ممکن است باعث خطا شود. نوارهای دماسنجی پیشانی نیز به‌اندازه دماسنج دیجیتال قابل‌اعتماد نیستند. برای مقایسه نتایج، بهتر است از یک روش اندازه‌گیری مشخص و مناسب سن کودک استفاده کنید.

علت تب در کودکان چیست؟

تب معمولاً یکی از واکنش‌های طبیعی دستگاه ایمنی بدن در برابر عفونت یا التهاب است. بسیاری از بیماری‌هایی که باعث تب می‌شوند خفیف و گذرا هستند، اما برخی از آنها به بررسی و درمان پزشکی نیاز دارند.

عفونت‌های ویروسی

سرماخوردگی، آنفلوانزا و برخی عفونت‌های گوارشی از علت‌های شایع تب در کودکان هستند. ممکن است تب همراه با آبریزش بینی، سرفه، گلودرد، اسهال یا بی‌اشتهایی باشد. بسیاری از عفونت‌های ویروسی با مراقبت حمایتی بهبود پیدا می‌کنند و برای آنها آنتی‌بیوتیک لازم نیست.

عفونت‌های باکتریایی

بعضی از عفونت‌های گوش، مجاری ادراری، ریه یا سایر قسمت‌های بدن نیز باعث تب می‌شوند. گاهی کودک، به‌ویژه شیرخوار، بدون سرفه یا آبریزش بینی تب می‌کند. در این شرایط پزشک ممکن است برای بررسی عفونت ادراری یا علت‌های دیگر، معاینه و آزمایش درخواست کند.

تب پس از واکسیناسیون

بعضی از واکسن‌ها می‌توانند برای مدت کوتاهی باعث افزایش دمای بدن شوند. این واکنش معمولاً گذراست، اما نباید هر تبی را که بعد از واکسیناسیون رخ می‌دهد به واکسن نسبت داد. اگر شیرخوار زیر سه ماه تب دارد، یا تب با علائم غیرعادی همراه است، حتی در صورت واکسیناسیون اخیر نیز ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.

آیا دندان درآوردن باعث تب می‌شود؟

دندان درآوردن ممکن است با بی‌قراری و کمی افزایش دمای بدن همراه باشد، اما تب ۳۸ درجه یا بالاتر را نباید صرفاً به دندان درآوردن نسبت داد. در صورت مشاهده تب واقعی، علت‌های دیگر هم باید در نظر گرفته شوند.

علائم تب در کودکان چیست؟

تب ممکن است با نشانه‌های زیر همراه باشد:

• گرم‌تر شدن بدن، به‌ویژه سینه یا پشت کودک
• قرمز شدن گونه‌ها
• تعریق یا لرز
• کاهش فعالیت و تمایل بیشتر به استراحت
• بی‌اشتهایی
• بی‌قراری یا گریه بیشتر از معمول
• احساس خستگی یا درد بدن

این علائم به‌تنهایی نشان‌دهنده شدت بیماری نیستند. برای ارزیابی وضعیت کودک باید به رفتار، هوشیاری، تنفس و توانایی نوشیدن مایعات نیز توجه کرد. برای مثال، کودکی که با وجود تب به محیط واکنش نشان می‌دهد، مایعات می‌نوشد و گاهی بازی می‌کند، ممکن است وضعیت اطمینان‌بخش‌تری نسبت به کودکی داشته باشد که با تب کمتر به‌سختی بیدار می‌شود.

چه زمانی تب کودک خطرناک است؟

در بعضی شرایط، حتی تب نسبتاً پایین نیز می‌تواند با بیماری مهمی همراه باشد. بنابراین بهتر است والدین علاوه بر عدد دماسنج، نشانه‌های هشدار را بشناسند.

چه زمانی باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد؟

اگر کودک همراه با تب هرکدام از علائم زیر را دارد، فوراً از خدمات اورژانس کمک بگیرید:

• دشواری شدید تنفس، کبودی لب‌ها یا تغییر غیرعادی رنگ پوست
• خواب‌آلودگی شدید، کاهش هوشیاری یا دشواری در بیدار کردن کودک
• تشنج برای اولین بار یا تشنجی که بیش از پنج دقیقه ادامه پیدا می‌کند
• سفتی گردن همراه با علائم بیماری، به‌ویژه سردرد شدید یا حساسیت به نور
• لکه‌های قرمز یا بنفشی که با فشار دادن محو نمی‌شوند
• گیجی شدید، پاسخ ندادن به اطرافیان یا وضعیت عمومی بسیار نامناسب

در ایران می‌توانید برای وضعیت‌های اورژانسی با شماره ۱۱۵ تماس بگیرید.

چه زمانی باید در همان روز با پزشک تماس گرفت؟

در این شرایط نیز ارزیابی پزشکی را به تأخیر نیندازید:

• نوزاد زیر سه ماه با دمای ۳۸ درجه یا بیشتر
• شیرخوار سه تا شش‌ماهه با دمای ۳۹ درجه یا بیشتر
• تبی که به ۴۰ درجه می‌رسد یا تکرار می‌شود
• کاهش قابل‌توجه ادرار، خشکی دهان یا نشانه‌های کم‌آبی
• استفراغ مکرر، درد شدید یا بی‌حالی غیرمعمول
• بدتر شدن وضعیت کودک با وجود مراقبت
• تب در کودکانی که بیماری زمینه‌ای مهم یا ضعف سیستم ایمنی دارند

اگر تب پنج روز یا بیشتر ادامه پیدا کند، کودک باید از نظر علت‌های احتمالی آن بررسی شود؛ حتی اگر بعضی علائم بهتر شده باشند.

روش‌های مراقبت و پایین آوردن تب در کودکان

هدف اصلی مراقبت از کودک تب‌دار، کمک به راحتی او، تأمین مایعات و شناسایی علائم هشدار است. همیشه لازم نیست عدد دماسنج را به محدوده طبیعی برگردانیم.

۱. جلوگیری از کم‌آبی بدن

تب ممکن است نیاز بدن به مایعات را افزایش دهد. بنابراین در طول بیماری به کودک مرتب مایعات متناسب با سنش پیشنهاد دهید.

• برای نوزادان و شیرخواران زیر شش ماه، شیر مادر یا شیر خشک آماده‌شده به روش صحیح منبع اصلی مایعات است.
• برای کودکان بزرگ‌تر، آب و سایر نوشیدنی‌های مناسب سن می‌توانند به تأمین مایعات کمک کنند.
• اگر کودک اشتهای کمتری دارد، او را به خوردن غذا مجبور نکنید؛ نوشیدن مایعات اهمیت بیشتری دارد.

خشکی دهان، کاهش ادرار، گودافتادگی چشم‌ها و گریه بدون اشک می‌توانند از نشانه‌های کم‌آبی باشند.

۲. انتخاب لباس و دمای مناسب اتاق

کودک تب‌دار را بیش از حد نپوشانید و از پتوهای ضخیم استفاده نکنید. درعین‌حال، لازم نیست لباس‌های او را کاملاً دربیاورید یا اتاق را بیش از اندازه سرد کنید. لباس راحت و متناسب با دمای محیط انتخاب کنید و اجازه دهید کودک بدون احساس گرما یا سرمای شدید استراحت کند.

۳. استراحت و بررسی وضعیت کودک

تب ممکن است باعث خستگی شود. اگر کودک تمایل دارد، اجازه دهید استراحت کند؛ اما لازم نیست او را مجبور کنید تمام روز در تخت بماند. در طول روز و شب وضعیت کودک را بررسی کنید. به تنفس، میزان هوشیاری، دریافت مایعات و تعداد دفعات ادرار توجه داشته باشید. مطابق توصیه‌های NHS برای مراقبت از کودک تب‌دار، مصرف مایعات، بررسی نشانه‌های کم‌آبی و توجه به حال عمومی کودک از مهم‌ترین اقدامات مراقبتی در خانه هستند.

۴. استفاده از داروهای تب‌بر در صورت نیاز

در برخی کودکان، تب با درد و ناراحتی همراه است. پزشک یا داروساز ممکن است با توجه به سن، وزن و شرایط کودک، استفاده از استامینوفن یا ایبوپروفن را مناسب بداند. هدف اصلی استفاده از داروی تب‌بر، کاهش ناراحتی کودک است؛ نه صرفاً پایین آوردن عدد دماسنج. اگر می‌خواهید بدانید چرا وزن کودک و غلظت شربت اهمیت دارد، مطلب جدول دوز استامینوفن کودکان اطلاعات بیشتری درباره تفاوت فرآورده‌ها و نکات ایمنی آنها ارائه می‌دهد.

۵. رعایت احتیاط درباره ایبوپروفن

ایبوپروفن برای همه کودکان مناسب نیست. در شیرخواران کم‌سن، کودکان مبتلا به کم‌آبی، آبله‌مرغان یا بعضی بیماری‌های زمینه‌ای، مصرف آن محدودیت دارد و باید با نظر متخصص سلامت انجام شود. برای آشنایی با تفاوت غلظت‌ها و نکات مربوط به اندازه‌گیری حجم دارو، می‌توانید مطلب مقدار مصرف شربت ایبوپروفن در کودکان را مطالعه کنید.

استامینوفن و ایبوپروفن را خودسرانه به‌صورت هم‌زمان یا یکی‌درمیان مصرف نکنید. همچنین به کودک آسپرین ندهید، مگر اینکه پزشک برای شرایط پزشکی مشخصی آن را تجویز کرده باشد. در شیرخوار زیر سه ماه با تب، دادن داروی تب‌بر نباید جایگزین مراجعه فوری به پزشک شود.

۶. خودداری از پاشویه و اسفنج‌کشی برای کاهش تب

برخلاف تصور رایج، پاشویه یا اسفنج‌کشی با آب ولرم روش توصیه‌شده معمول برای درمان تب کودکان نیست. این اقدامات ممکن است باعث لرز یا ناراحتی کودک شوند و علت تب را برطرف نمی‌کنند. از حمام آب سرد، کمپرس یخ، استفاده از الکل روی پوست و قرار دادن کودک در معرض سرمای شدید نیز خودداری کنید. اگر کودک تب دارد، ابتدا وضعیت عمومی و علائم او را بررسی کنید و به‌جای تلاش برای کاهش سریع دما، بر راحتی و دریافت مایعات تمرکز داشته باشید.

۷. پیشگیری از اشتباه در مصرف دارو

یکی از نکات مهم هنگام مراقبت از کودک تب‌دار، جلوگیری از مصرف بیش از حد یا تکراری دارو است. استامینوفن ممکن است در چند فرآورده با نام‌های تجاری متفاوت وجود داشته باشد. قطره، شربت، شیاف و داروهای ترکیبی را نباید بدون توجه به ماده مؤثره و مقدار مصرف با یکدیگر جایگزین کرد. برای پیشگیری از اشتباه، زمان آخرین نوبت مصرف و مقدار دارو را یادداشت کنید و با نحوه دارو دادن به کودک آشنا شوید.

تشنج ناشی از تب در کودکان

در بعضی کودکان، به‌ویژه در سنین خردسالی، تب ممکن است با تشنج همراه شود. هنگام تشنج احتمال دارد بدن کودک سفت شود، دست‌وپا حرکت‌های غیرارادی داشته باشند یا کودک برای مدت کوتاهی به اطراف پاسخ ندهد. بیشتر تشنج‌های ساده ناشی از تب کوتاه هستند و معمولاً آسیب بلندمدت ایجاد نمی‌کنند. بااین‌حال، اولین تشنج باید فوراً از نظر پزشکی بررسی شود.

اگر کودک دچار تشنج شد:

۱. زمان شروع تشنج را ثبت کنید.

۲. وسایل تیز و خطرناک را از اطراف او دور کنید و از سرش محافظت کنید.

۳. او را محکم نگه ندارید و سعی نکنید حرکاتش را متوقف کنید.

۴. چیزی داخل دهان کودک نگذارید و تا زمان به‌هوش‌آمدن کامل، چیزی برای خوردن یا نوشیدن به او ندهید.

۵. پس از پایان حرکات تشنجی، کودک را به پهلو قرار دهید و تنفسش را بررسی کنید.

اگر این اولین تشنج کودک است، تشنج بیشتر از پنج دقیقه طول می‌کشد، تنفس دچار مشکل شده یا کودک به هوشیاری معمول بازنمی‌گردد، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.

نکته مهم: داروهای تب‌بر برای پیشگیری از تشنج ناشی از تب قابل‌اعتماد نیستند و نباید فقط با این هدف مصرف شوند.

تب در کودکان معمولاً چند روز طول می‌کشد؟

در بسیاری از عفونت‌های شایع دوران کودکی، تب طی یک تا چهار روز کاهش پیدا می‌کند؛ اما مدت تب به علت بیماری و شرایط کودک بستگی دارد. اگر تب ادامه پیدا می‌کند، کودک بهتر نمی‌شود یا پس از بهبود دوباره بدحال شده است، با پزشک مشورت کنید. در کودکان کمتر از دو سال، ادامه تب بیش از ۲۴ ساعت و در کودکان دو سال و بالاتر، ادامه تب بیش از سه روز نیز از مواردی است که بهتر است درباره آن با پزشک تماس بگیرید. تب پنج‌روزه یا طولانی‌تر حتماً نیازمند ارزیابی است. کاهش تب پس از مصرف دارو هم لزوماً به معنی برطرف شدن علت بیماری نیست.

جمع‌بندی

تب در کودکان معمولاً از دمای ۳۸ درجه سانتی‌گراد شروع می‌شود، اما خطرناک‌بودن آن فقط به عدد دماسنج وابسته نیست. در کودکان بزرگ‌تر که وضعیت عمومی خوبی دارند، مراقبت در خانه، تأمین مایعات و بررسی منظم علائم ممکن است کافی باشد. در مقابل، تب نوزاد زیر سه ماه یا تب همراه با مشکلات تنفسی، کاهش هوشیاری، تشنج و سایر نشانه‌های خطر نیازمند بررسی فوری است. اگر درباره وضعیت کودک مطمئن نیستید یا احساس می‌کنید حالش نسبت به معمول تغییر کرده است، برای دریافت راهنمایی با پزشک تماس بگیرید.

پرسش‌های متداول